Ne forsan tu aliter accipias quam ego, vel ego quam tu, placet ante omnia constituere quid nobis in controversiam venit.

Quaestio nostra in eo consistit, quod tu apud veteres unum eumdemque fuisse sermonem omnium putas, nec alium vulgarem, alium litteratum. Ego autem, ut nunc est, sic etiam tunc distinctam fuisse vulgarem linguam a litterata existimo.

Pressius quoque, si placet, ita circumscribamus, ut certo tempore locoque diffiniantur. Nam qui apud veteres dicit nec tempus nec locum satis certum designat.

Sit igitur quaestio utrum Romae per Terentii poetae et M. Tullii tempora vulgus ita loquebatur ut loquuntur hi quos nunc latine litterateque loqui dicimus, vel alius fuerit vulgi sermo, alius litteratorum.

Tua quidem prima ac potissima ratio est quod oratores in senatu iudiciisque et concionibus latine orabant, quod non fecissent nisi a cunctis intelligerentur.

Praeterea Terentii Plautique comoediae recitabantur ad populum ea ipsa lingua qua scriptae sunt, idque signum esse ais quod eodem modo vulgus loquebatur. Quomodo enim delectarent nisi intelligerentur?

Hae tibi firmissimae probationes videntur ac certissima argumenta opinionis tuae. Ego autem non maiora ista puto quam nunc sint Evangelia Missarumque solemnia latine ac litterate in audientium turba pronunciari.

Intelligunt enim homines, licet inlitterati sint, nec tamen ipsi ita loquuntur nec illo modo loqui scirent, licet intelligant, propterea quod longe facilius est intelligere alienum sermonem quam proferre.

Discutiamus igitur, si placet, argumenta tua, et quid valeant videamus. Neque enim signis et opinionibus tam assentiri decet quam necessariis rationibus; nam opinio et existimatio saepissime fallitur.

Duo quidem argumenta per te inducuntur, unum oratorum, alterum poetarum. Videamus ergo utrunque.

Primum igitur oratores quod in senatu iudiciisque latine litterateque loquerentur, nichil opinionem tuam adiuvat. Erat enim in senatu et iudiciis ad homines litteratos oratoris sermo. Itaque haec duo loca nichil ad rem pertinent tuam.

Restat concio, in qua ad doctos simulque indoctos habebatur oratio. Neque enim appellatione populi turba solum et infimae sortis homines, sed nobiles et ignobiles, doctique et indocti significabantur.

Itaque non ad pistores tantum et lanistas, sed multo magis ad eos qui in reipublicae gubernatione versabantur, et quorum intererat quid populus decerneret, orator loquebatur.

Praestantes igitur homines oratorem latine litterateque concionantem praeclare intelligebant, pistores vero et lanistae et huiusmodi turba sic intelligebant oratoris verba ut nunc intelligunt Missarum solemnia.

Nam illud nos latere non debet, oratores ipsos aliter scripsisse orationes suas quam dixerant, quod et apud Graecos et apud Latinos exploratissimum est, non quod diversum scriberent, sed quod ornatius et comptius id ipsum quod dixerant litteris mandabant, ut quaedam in concione dicta verbis forsan vulgatis et apertis et ad intelligentiam accomodatis, limatius postea contractiusque scripta legantur.

Et de oratoribus haec michi quidem dicta sint. In senatu enim et iudiciis ad scientes litteras loquebantur litterate, in concionibus vero etiam ad scientes. Aderant quoque indocti quidam: hi sic intelligebant oratoris verba ut nunc intelligunt Missarum solemnia.

Quare haec tua oratorum inducta ratio non efficit id quod vis. Habet enim apparentiam quandam prima fronte, sed, si trite discutiatur, nichil admodum importat.

De poetis autem eorumque fabulis video te longe aliter sentire quam ego sentiam. Tu enim turbam convenisse putas ad carmina poetae intelligenda, ego autem convenisse puto ad ludos scenicos spectandos. Itaque non auditores qui aderant, sed spectatores dicebantur.

Agebatur enim fabula magno aedilium apparatu, nec solum gestibus, verum etiam tibiarum modis et personati e scena prodibant. Ad haec mehercule spectanda non minus hodie populus concurreret quam tunc concurrebat.

Quod autem vera dico, ex Plauti Terentiique prologis comoediarum intelligi potest.

Totae enim ex illorum qui agebant opera videntur pendere. "Acta ludis funebribus. Modos fecit Flaccus Claudii tibiis disparibus": non dicit "recitata", sed "acta". Agere vero quid est, nisi repraesentare actuque referre? Quid tibiis modos facere, nisi multitudinem ad spectandum allicere?

"Hecyra est huic nomen fabulae. Ea cum acta est nova, novum intervenit vicium et calamitas ut neque spectari neque cognosci potuerit: ita populus studio stupidus in funambulo animum occupaverat".

Et paulo post: "In iis quas primum Caecilii didici novas partim sum earum exactus, partim vix steti. Quia sciebam dubiam fortunam esse scenicam, spe incerta certum mihi laborem sustuli, easdem agere coepi, ut ab eodem alias discerem novas".

Quod inquit "didici novas" et "alias discerem" aperte ostendit ne actores quidem ipsos scripta poetarum intelligere, nisi a poetis primo illa didicissent. Si igitur magistri ipsi agendi non intelligebant, multo minus turba et multitudo.

Sed ludos spectabat turba, non verba exaudiebat, oculorum tantum aspectu et tibiarum sono distinebatur.

Quod autem subiicit: "Quia sciebam dubiam fortunam esse scaenicam", idem probat quod dixi. Fortuna enim in scaenicis ludis erat, non in poetae stylo atque ingenio. Hoc enim in eorum qui legunt iudicio repositum est, nec fortunae subiacet. Actio autem et tibiae et huiusmodi ludicra fortunae spectantium subiacebant.

Et paulo post: "Perfeci - inquit - ut spectarentur"; non dicit "intelligerentur", sed "ut spectarentur". Quod totum est iudicium oculorum.

Et paulo post: "Vobis potestas data est condecorandi ludos scaenicos. Nolite sinere per vos artem musicam recidere ad paucos".

Ex his omnibus patet ad ludos scenicos et tibias et actorum personas spectandum multitudinem convenisse. Poetae autem verba ne actores quidem ipsos intellexisse, nisi prius docerentur. Nichil igitur poetae, nichil eorum fabulae ad sermonem vulgi pertinent. Non enim intellectum verborum, sed spectaculum ludorum vulgus sequebatur.

Quoniam illa, quae putabas firmissima tuae opinionis fundamenta, nichil valere ostendi, docebo iam ipse impossibile esse vulgus illo modo, quo tu putas, esse locutum, hoc tantum praemisso.

Tu ne quaeso, Flavi, cum sis vir doctus ac litteris expolitus, vel alii, qui tecum sentiunt, animum inducere potestis ut credatis nutrices et mulierculas et huiusmodi turbam ita tunc nasci, ut quae nos tot magistris, tanto usu vix tenemus, illi nullis magistris assequerentur, ut eo modo loquerentur, quemadmodum hi qui latine litterateque loquuntur, intelligerentque poetarum comoedias nullo prius eos docente? Profecto valde absurdum est ita credere.

Atque latina lingua a vulgari in multis differt, plurimum tamen terminatione, inflexione, significatione, constructione et accentu, de quibus omnibus simul dicamus: nam seorsum prosequi singula longum foret.

Mulierculae igitur illae ac nutrices tuae, si de supellectili recte dicendum erit, supellex dicent. Rursus vero si inclinandum, ita ut possessionem vel generationem significet, supellectilis dicent, et si poscat intentio supellectili supellectilem variabunt, eaedemque cum pluraliter dicendum erit, supellectilia variato genere pronunciabunt, et supellectilium et supellectilibus. Per Deum immortalem, nonne videtis impossibilia vos credere?

Difficile nomen capis, inquies. At tu facilius aliquod cape. Dominus recto dicent, flectent vero cum opus fuerit, ut dicant domini, domino, dominum, et si de foeminis dicendum sit, dominabus, filiabus, libertabus dicent, quae de maribus dominis, filiis libertisque dixerunt. Vix mehercule cum disciplina et regula hoc facerent, nedum sine disciplina et regula.

Fero verbum est, a quo tuli, latum, sustuli, sublatum.

Cado, cecidi, si casum significet: si caedem cecidi media producta. Ita quaeso internoscent mulieres et turba, atque ita loquentur?

Pulso et vapulo alterum active, alterum passive dicimus eadem voce. "Ego vapulando, ille verberando, usque adeo defessi sumus", inquit poeta. Tu mulierculas et nutrices et huiusmodi quisquilias haec intelligere, ac eodem modo loqui putas?

Abfuit et defuit duo sunt, quorum alterum laudem, alterum vituperationem significat.

Sinapis latine dicimus media producta, et Polixena brevi penultima. Virgili autem et Mercuri vocativo penultimam natura brevem pronunciamus ut longam.

Video te, invideo tibi, salutem dico tibi, interdico tibi bonis, non bona. Haec ne quaeso mulierculae et nutrices et vulgus illiteratum dicent, quae nos litterati vix dicere valemus?

Quid, si probo per ea tempora vulgarem sermonem distinctum a litterato fuisse? Nonne desistere debes talia opinari?

Duellium, qui classe Poenos superavit, vulgo Bellum appellatum fuisse Cicero tradit. Ergo aliter vulgus, aliter literati nuncupabant.

Varro villam a veho dictam putat, adducit vero coniecturam, quod rustici pro villa vella dicunt, pro vectura quoque vellatura. Quid amplius egemus testibus? A vulgo vellatura et vella, a literatis vectura et villa dicebatur. Alius ergo vulgi sermo, alius literatorum.

At enim Cicero ait de quodam: "Putabatur bene latine loqui sed litteras nesciebat". Non diceret hoc Cicero, nisi sibi in illo uno admirabile videretur. Quod enim miratur in illo quasi singulare, probat in aliis hoc nusquam fuisse.

At concio clamavit, cum a Carbone diceretur: "Patris dictum sapiens filii temeritas comprobavit". Quidni? Cum adessent in concione docti complures, et inter ceteros M. Cicero? Se enim in concione stante hoc dictum fuisse testatur. Denique iudicium numerositatis commune est aurium, et non intellectu rerum sed longitudine brevitateque spiritus adnotatur.

At filia Laelii praeclare latine - et mehercule Sapphos plaeclare graecis versibus scripsit poemata! Quis enim negat mulieres quasdam doctas fuisse, ut Cornelia Graccorum, et Epicarmi poetae filias, et alias latinarum graecarumque complures?

At Caius Curio "nichil admodum sciebat literarum", tamen est inter oratores numeratus splendore et copia optimorum verborum. Credo stadia haec maiora non attigerat; sed idem Curio orationes suas et dialogos scripsit. Qui autem cogitationes suas litteris mandarit, eum dicemus litteras nescivisse?

At domus ei contulit verborum copiam. Fateor: parentes enim litterati, et servi, matres etiam si elegantes sunt, adiuvare eloquentiam filiorum possunt.

Denique etiam hodie mulieres romanae iudicio meo elegantissime loquuntur, et purius certe quam viri. Et quanquam non litteratus sit earum sermo, potest tamen figura ipsa dicendi nitorque verborum eloquentiam adiuvare.

Me audiente matrona quaedam romana, quod se antecedebat plebeia mulier, indignabatur: "Proh Deum! - inquit - quam omnis observantia omnisque consuetudo laudabilis per haec tempora defecit? Quam confusi sunt ordines cuncti gradusque dignitatis?" Deinde conversa ad eam, quam indignabatur: "Tune - inquit - cum sis plebeio patre plebeioque viro, me equestri familia ortam equitique romano nuptam antecedere non erubescis? Sed quid ego de me? Iam, si Deo placet, etiam te patriciis mulieribus antepones?"

Haec illa puro nativoque romano proferebat sermone, ita ut admodum sim equidem delectatus, cum et verba nitorem gravitatemque sententiae et pronunciatio ipsa vernaculam quandam haberet suavitatem.

Hoc ego modo filiis matres, et nutrices alumnis profuisse ad elegantiam puto. Non quod casus inflecterent, aut verba variarent ac terminarent litterate, sed quod purum et nitidum ac minime barbarum sermonem infunderent.

Nam et habet vulgaris sermo commendationem suam, ut apud Dantem poetam et alios quosdam emendate loquentes apparet.

Haec ad libellum tuum respondisse volui, quibus si te in sententiam traxi, satis dictum puto; sin perstas in opinione tua, nec rationum necessitati cedis, plura etiam polliceor in eam sententiam me esse dicturum. Vale.