<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2
  PUBLIC "-//BIBIT//DTD BibIt L1 TEI Document Type//EN" "http://bibliotecaitaliana.it/dtd/bibit.dtd">
<TEI.2>
   <teiHeader>
      <fileDesc>
         <titleStmt>
            <title>Epistole e lettere</title>
            <author>Giovanni Boccaccio</author>
         </titleStmt>
         <extent>272000 Kb in UTF-8</extent>
         <publicationStmt>
            <publisher>Biblioteca Italiana</publisher>
            <pubPlace>Roma</pubPlace>
            <date>2007</date>
            <idno>bibit000919</idno>
            <availability>
               <p>Questa risorsa digitale è liberamente accessibile per uso
                        personale o scientifico. Ogni uso commerciale è vietato</p>
            </availability>
         </publicationStmt>
         <seriesStmt>
            <title>Collezione BibIt</title>
         </seriesStmt>
         <sourceDesc>
            <bibl>
               <title>Tutte le opere di Giovanni Boccaccio</title>
               <title type="part">v.</title>
               <author>Boccaccio, Giovanni</author>
               <editor id="ed">Auzzas, Ginetta</editor>
               <publisher>Mondadori</publisher>
               <pubPlace>Milano</pubPlace>
               <date>1992</date>
            </bibl>
         </sourceDesc>
      </fileDesc>
      <encodingDesc>
         <samplingDecl>
            <p>Tutti i materiali paratestuali della fonte cartacea non riconducibili alla
                responsabilità dell'autore dell'opera sono stati soppressi nella versione
                digitale</p>
         </samplingDecl>
         <editorialDecl>
            <correction method="silent" status="medium">
               <p>Livello medio: controllo a video con collazione con edizione di
                        riferimento</p>
            </correction>
            <quotation form="data" marks="all">
               <p>I simboli di citazione e di discorso diretto presenti sulla fonte cartacea
                        sono stati rappresentati sulla versione digitale</p>
            </quotation>
            <hyphenation eol="none">
               <p>I trattini di sillabazione a fine riga sono stati soppressi e le parole
                        ricomposte</p>
            </hyphenation>
         </editorialDecl>
         <classDecl>
            <taxonomy id="CGB">
               <bibl>Classificazione generi BibIt</bibl>
            </taxonomy>
         </classDecl>
      </encodingDesc>
      <profileDesc>
         <creation>
            <date>300</date>
         </creation>
         <langUsage>
            <language id="ita">Italiano</language>
         </langUsage>
         <textClass>
            <keywords scheme="CGB">
               <term>Lettere ed epistolari</term>
            </keywords>
         </textClass>
      </profileDesc>
      <revisionDesc>
         <change>
            <date>2007-06-08T00:00:00.000+02:00</date>
            <respStmt>
               <name>Novadata systems</name>
            </respStmt>
            <item>Digitalizzazione - OCR</item>
         </change>
         <change>
            <date>2007-10-10T00:00:00.000+02:00</date>
            <respStmt>
               <name>BIBIT</name>
            </respStmt>
            <item>Correzione linguistica</item>
         </change>
         <change>
            <date>2007-11-12T00:00:00.000+02:00</date>
            <respStmt>
               <name>Valeriano Fiori</name>
               <name>BIBIT</name>
            </respStmt>
            <item>Codifica XML - Codifica manuale</item>
         </change>
         <change>
            <date>2007-11-13T00:00:00.000+02:00</date>
            <respStmt>
               <name>Carla Deiana</name>
               <name>BIBIT</name>
            </respStmt>
            <item>Validazione</item>
         </change>
      </revisionDesc>
   </teiHeader>
   <text>
      <body>
         <div1>
            <head>I</head>
            <opener>
               <salute>A CARLO DUCA DI DURAZZO [?]</salute>
               <dateline>(1339)</dateline>
            </opener>
            <p>Crepor celsitudinis Epyri principatus, ac procerum Ytalie claritas singularis, cui, nisi fallor, a superis fortuna candidior reservatur,</p>
            <p>Ut vestra novit serenitas, et pelingnensis Ovidii reverenda testatur actoritas, «carmina proveniunt animo deducta sereno». Sed sevientis Raynusie causa, ac atrocitatis Cupidinis importune, «nubila sunt subitis tempora nostra malis», prout parvus et exoticus sermo, caliopeo moderamine constitutus, vestre mangnificentie declarabit inferius. Verumtamen non ad plenum: quia si plene amxietates meas vellem ostendere, nec sufficeret calamus, et multitudo fastidiret animum intuentis, qui etiam me vivum respiciens, ulterius miraretur, quam si Eee Ericonis cristibie vel Medee inspiceret actiones; propter quod si tante dominationis mandata ad plenum, inclite princeps, non pertraho, in excusationem animi amxiantis fata miserrima se ostendant. Tamen ne videar adversis operibus subditi cordis obediendi affectus ascondere, parumper oculorum lacrimas centuculo desiccabo, et manum commodans calamo, creperius vestris affectibus questiunculam preparabo: et cum noverim vestram sublimitatem in crepidine cabi gorgonei educatam, spero a dubitatione qualibet exuere intellectum. Utinam tamen rude desultoriumque eloquium sic in vestri conspectu se prebeat, prout Athlanciadis fistula in auribus custodis iunonii se locavit. Dominorum alter clementia claret, secundus Astree austeritate mediante balluce refulget: laudabilior queritur. Primus a Seneca sublimatur, aiens <title>De clementia</title> libro I: «Quid magis decorum sit regenti quam clementia» etc.; subsequens divina testante pagina adiuvatur, <title>Deutronomio</title> capitulo XVI: «Iudices et magistros constitues in omnibus portis tuis ut iudicent populum iusto iudicio, neque in alteram partem declinent» etc. Si tanti principis mereor responsivam, expecto ipsam animo gratulanti. Quantum cupitis tantum diis affectanter exposco, ut vestra bene valeat celsitudo.</p>
            <p>Caliopeus vero sermo fuit iste: <title lang="it">Dentro dal cerchio a cui intorno si gira</title>, etc.</p>
            <closer>
               <dateline>Data sub monte Falerno apud busta Maronis Virgilii nonas aprelis III, anno vero Incarnationis Verbi divini MCCCXXXVIIII.</dateline>
               <signed>Vester humilis etc.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>II</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO PETRARCA [?]</salute>
               <dateline>(1339)</dateline>
            </opener>
            <p>Mavortis milex extrenue,</p>
            <p>Si mestis datur posse boatus in altum extollere, ac vocibus aures tangere sacri Iovis, ut vestre meum epystolium suscipiant crebis flagitationibus provoco et exoro, cui de benignitate solita respondendo, vestra crocata colloquia amxiantem animam et vecordem poterunt, si libet quod libeat rogo, multimode refovere. Cum me igitur vester subditus, ingnorantie tenebris involutus, rudis ens, inhers indigestaque moles informis, sine titulo vivens, cum toto mei curriculo temporis sim Fortune ludibulis conquassatus; meme prorsus miserie palliatus, semperque degens in lathebrosis amfractibus laberinti, pulsus ad fumos stigios rusticorum, semper respiciens lutum agrestium villicorum, audiendo latratus brunellicos eorundem, degustans ligustrica alimenta, odorans fetida que conturbant, tangendo vepres cuiuspiam ruditatis, virgiliana teneret Neapolis, et in ea libertatis offitium sequerer inconcusse, commodum semel antelucio, dum marcidus et semisopitus surgerem, reseratis postibus gurgustiolum exivi, carpens iter litora super uda. Sed cum iam nox iret in diem, et ego penes busta Maronis securus et incautus ambularem, subito suda mulier, ceu fulgur descendens, apparuit nescio quomodo, meis auspitiis undique moribus et forma conformis. O! quam in eius apparitione obstupui! Certe tantum quod magis aliud videbar esse quam ego, ymmo quod admodo larvale simulacrum me sciebam; et sic exterminatus animi actonitus in amentia vigilans sonniabar, destrictis adeo diu pupulis an vigilarem scire querebam. Tandem stupor subsequentis thonitrui terrore cessavit. Nam sicut divinis corruscationibus illico subcedunt tonitrua, sic inspecta flamma pulcritudinis huius, amor terribilis et imperiosus me tenuit atque ferox, tanquam dominus pulsus a patria post longum exilium sola in sua repatrians, quidquid eius contrarium fuerat in me vel occidit vel expulit vel ligavit: et qualiter in me rengnaverit nulla refragante virtute, extra sinum presentium brevi caliopeo sermone queratis, ubi enim ambifarie propalatur. Sed quid? Post diutinam lassitudinem gratiam merui dominantis, quam ego alacris, inargutulus tamen, per tempusculum conservavi: et cum in auge rote volubilis permanerem, et fortunarum lubricas ambages et instabiles incursiones ac reciprocas vicissitudines ingnorarem, subito causa non atramento sed lacrimis describenda suborta, iniuste tamen mee domine incido in orrorem, et per consequens in malorum profunditate deiectum, ac me misere prosternatum inveni, ubi inquies «heu!» dixi quampluries. Sed cum ad gratiam rehabendam astutia non valeret, multotiens centuculo dudum faciem punicantem obtectam lacrimis insistebam, et pectora cogitationibus variis misera exanclabam, atque meas erumpnas, egerrime tempora repetendo priora, ploratu et dicacitate fovebam. Nam cum sic amxie per amplum spatium commorarer, nec tamen viam recuperande salutis angnoscerem, et me videns meis fortunis ultimis convicinum, suspirans altius celumque sollicito nutu petens incepi: «O superi, tandem meis supremis supliciis opem facite, et tu, Fortuna durior, iam sevire desiste: sat tibi miseris istis cruciatibus meis litatum est!». Tum vero amicus etate scitulus et prorsus argutulus ut solarer accessit: «Apage!» infit, et prosequens multa dicacitate prolixa perorans in sacratissimum nomen vestrum incidit, asserens me meis miseriis finem dare, si vestrorum verbotum copiam degustarem, subsequens ut fiam certior de vobis cum iam certus existerem: «Avinioni Musarum alvo iuvenem Iovis manibus alupnatum, lacte phylosophyco educatum, ac divinis scientiis roboratum cognovi, ibique velud discipulus sacri Vasis iam rapti ad tertium celum gloriosum in aperto abscondita predicat et archana. Ipse enim est quem fama pennata gerulonum ore notificat, exornant mores et virtutes quempiam circumspectant. Hic est ingeniosissimus per Saturnum, per Iovem dives placabilis, per Martem preliabilis contra vitia que pernecat, per Appollinem lucidus et regalis et affabilis universis, per Cythereiam iocundissimus, per deorum pincernam mathemathicus et formalis, et per Hecaten humillimus et honestus; estque in artibus per excellentiam hiis monarcha: in gramaticha Aristarcus, Occam in logica, in recthorica Tullius et Ulixes, in arismetrica iordanizans, in geometria similis Euclidi sive syragusanum sequitur Archimedem, in musica boetizans, et in astrologia suscitat egyptium Ptholomeum. Quid plura? Ut Seneca moralizat, in opere Socratem moraliter insectando, ac in ystoriis scolasticis optimum Commestorem». Que ego auriens avide, luctuosa suspiria derelicta, acquievi cepique post modicum: «Hic presidium mee libertatis meeque salutis aderit, si sua possum opera indagare». Quapropter cum per spectabilem tantum virum, qui ut phenix ultra montes obtinet monarciam, possim Fortune miserias et amoris angustias debellare, ac exui a qualibet ruditate, cum me miserum rudem inermem inertem crudum pariter et informem congnoscam, et a patre Iovis factum deformem, ab Yperione inopem, a Gradivo rixosum, a Delyo pusillanimem, a Dyona spurcissimum dyoneum, a Cyllenio balbutientem, et strabum et gravem turpiter a Lucina, deprecor affectanter, quatenus gratia vestri oraculi possim admissum solatium reassumere condecenter, necnon et capud ornare galea Appollinis, levam egide pallanteo, dexteram asta Minerve, nare in abissibus phylosophorum, speculari Empyrei Lycostraten, in Diti Plutonem tenuius intueri, stellas dyafano ecthere commicantes, et intelligere Primi Mobilis substantiam homogeneam uniformem, ac Gorgonem precidere vestra spata. Expecto igitur forma retenta discipuli, devotus benivolus et actentus, doctrinam tanti magistri, per quam spero meam inertiam indigestamque molem et ingnorantiam copiosam vaporiformiter resolvi et in tenuitatem mirabilem transformari. Spero enim ociter quod peto et iam reverenter cepi ieiunare vigiliam tanti festi. Nam si crederem «Nolo» streperent labia vestra, cito in lacrimas resolverer ut Narcissus. Scio me stilo desultorio nimia inepte ac exotica blacterando narrasse, alterius summens officium, cum meum dictare non sit: propter quod in marmoream statuam merui transformari; tamen sub fiducia tanti magistri, reprehensiones expectans debitas in quo decet hoc feci. Opto vos bene valere.</p>
            <p>Caliopeus sermo est iste: <title lang="it">Quanto</title>...</p>
            <closer>
               <dateline>Data sub monte Falerno etc.</dateline>
               <signed>Vester in omnibus <emph>Johannes</emph> etc.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>III</head>
            <opener>
               <salute>AD UN IGNOTO</salute>
               <dateline>(1339)</dateline>
            </opener>
            <p>Nereus amphytritibus lymphys, eripiens vices Vulcano, flammas emictet ab alvo, et inde fontanus corruet liquor, unde ingnite sagipte Mulciferi emanabant; repetent annes caput, et eoum Phebus a Zeffiro versa vice,necnon et gigantium mater antiqua Cynosura Alcide Perseo Boote et aliis ymaginibus ornabitur nisi fallor, et earum astra gerendo refulget; sic etiam uris trahentibus unco sulcabitur nydus Lede, et nature preposteris legibus omnia spero verti, et sic in processu non vasta prodigia actonitus intuebor: posquam a te cathacreto, de quo non modicum confidebam, nomen sacratissimum amicitie non inspecto, deceptus anxior in labore. O quampluries tibi verax obgannirier reminiscor, extremi supplicii dingnum fore qui ledit huius celicole deitatis, amicitie scilicet maiestatem; cuius sacratissime vires id faciunt, quod et ipsa Natura non potest suis viribus adinplere, sed decreto sanctissimo vetuit inter vivos. Ipsa quidem voluntates unit varias et diversas, extraneas animas iungit equat et sotiat, et quod plus, suos inter se taliter interligat, ut in essentia carior unicuique, pro alio si necessitas interveniat opportuna, cupiat iam non esse; cuius effectus extendere ulterius iam non queo, cum Perithoy Nysi Damonis et aliorum quamplurium laudabilia gesta declarent. Sed tu miserrime ipsam ut credidi non novisti, quod patet: et ideo sepicule pectus miserum exanclando, «heu heu!» dico et merito si non erro. Nam sicut syculus ille Perillus, sic meo argasterio sum deceptus, et ut Procris Cephalo tradidit, sic tibi sagiptam mihi concessi nocivam. Sed quid hoc merui? Rogo sensim mecum altercando discutias. Nonne, nisi me reminiscentia fallat, aceratam indutum endromaden, baburtum ac batinorum moribus insingnitum, te mecum in primevo nostre notitie veluti congermanescentem suscepi? Ymmo, nec anascevam veritati huic posses opponere. Tuo etiam pectori arcana nemini nondum nota concessi, ut mei amoris affectus cognosceres, at exinde fiduciam summeres certiorem. Per consequens tuo corculo cathagorando monstravi, qualiter acumineus effectus aceromata sorbillares, et contra <emph>saligia</emph> acrimoniosus existeres balatravi, ut te orthodosum in ecthere culminarem, autumans te in opilionum fascininis educatum, facetia faletare. O factiose quam scitissime delirabas, Februi inbutus astutiis, te facturum quod in tuam orthodoxiam nosceres si fecisses! Sed in effectu contrarius, ritu aspidis surdi, farmaciis monitis aures obturabas, et sine castimonia babillusque, veluti agriofagite tuam baburram ac baccaniam prosequens cathafronitus, agapem contempsisti: et quem argutulum dicaculumque credebam, catamitum recongnovi, cytrosos querentem amiculos, loca famica farcinantem, necnon et sotiantem satellites lenoninos, euntem una cum eis suppetiatum baccatum luxuriatumque multimode, et lasciviis aliis pluribus miserrime inmiscentem, inter hos etiam crumenam prodige denudantem, invirtuosis actibus te phylargrium turpissimum ostendentem. O quam dolui cum mecum a multis talia tractarentur! Nec tamen ut nosti, tam enormem sordidam et despectam deserui comitivam, a qua non expers infamie desilivi; sed erga te more solito didascalatum servans satyricum, mangno celeumate reboando, te dyoneum ebyonem ad cassilidem iam paratum, ab iniquitia cepta, si non in effectu saltim in apparentia revocavi: et iam me operante arabollale ornabaris, et cincinnatulus aulidus aliqualiter videbaris, cum me decipiendo te incaute decepisti. Quis enim, o superi! credidisset, ubi opessulatam amicitiam extimabam, ubi ad ipsius bonum perenni sollicitudine vigilabam, ubi plagarum marcentium aliptes ac sue laudis bardus aderam, ipse atrocitate proditionis infeste, contra me barbarizaret acerrime? Certe nisi qui veluti experior fuisset expertus. Vide igitur, o ingnave, et mente integra cogita et actende, nunquid tua meruerit ingnavia puniri flammis coronalibus equa lance. Nam in furore nequitie tue tentasti virum occidere, ac murum suffodere pietatis, sed quantum ad totum potentia defuit voluptati. Dixisti enim aeripedi de belligero Quiritium que tuo pectori servanda tradideram; propter quod cum energia verbosus accedens, subripuit quod tenebam: et o! suffecisset hoc peterem, nam in sitharchia lacrime defecissent! Sed verecundia labellum multiplex occupavit, et februatam conscientiam sic offendit, ut tempus lucidum et obscurum lacrimis sine consolatione concedam. Heu mihi millesies! quia si tue iniquitatis profunditatem cum cantapare tentavissem, forte me miserum non novissem. Proth superi! nostis quam dolui te retulisse congnoscens, autumando quod si ulterius potuisses, meam eufemiam turbavisses. Sed dicas oro quid inde expurcissime fuisti lucratus. Amicum non: nullam enim fidem iniquus habet, nec debetur iniquo. Quod admisi non: ymmo potius admisisti. Non laciniam. Quid ergo? Forte te fastigiavit in altum, vel tuis saviis scitulam preparavit, vel lysus nectareos ipso mediante glabro porecxisti fortasse? O infause lyse! Si nosceres quid fecisti, optares et merito de utero fuisses ad subgrundaria deportatus. Nonne, ingnave, audisti multotiens, instabiles esse Raynusie mansiones? Si enim nunc scissili palliastro, ipsa adversante, cohoperior, lepida forte veniet dum non pensas, et me exoticum quem floccifacis ad presens, metues anelando: posito nisi conniveas, possis angnoscere quis te in angustioribus amxietatibus, dum vellem peccare, possem ponere sine mora. Quod facerem tamen; nisi me dingnum ex hoc congnoscerem manifeste: est enim conveniens, anguem nutrienti in sinu, ut ex ipsius venenifero morsu occidat in eclipsim. Tamen ne forte me sentias imbecillem, in tui punitione vires ostendam multimodas a te minime cogitatas, ut ulterius in talibus aliquem exenterare non audeas, quin preteritorum memoriam non formides; et quem amicum tua ingnavia repulisti, inimicum experies acerrimum et robustum. Catagrafavi enim obscure, ne forte prius huius rescripti accipias intellectum, quam patrati scelleris meritum sentias accessisse.</p>
            <closer>
               <dateline>Data etc</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>IV</head>
            <opener>
               <salute>AD UN IGNOTO</salute>
               <dateline>(1339)</dateline>
            </opener>
            <p>Sacre famis et angelice viro dilecto forti, Iohannes de Certaldo inimicus Fortune, in Eo salutem qui bonis exurientes implevit.</p>
            <p>Tue, frater, promotionis affectus, tueque consolationis exuries, non aliter quam in tuo, meo candescit in pectore: quia nos fecit unum ille Deus excelsus, qui predestinavit nos esse suos a creatione octavi celi. Tacui enim, carissime, diu, ammirationis causa non modicum occupatus, et admirando perterritus adhesit lingua palato, nec ut debui te meis in amxietatibus licteris visitavi. Sed ne te forte ponam mee ammirationis causa in coflictu, scribam et licitam ammirationis causam reserabo. Novit Deus me positum in medio nationis perverse, et ibi variis ac intollerabilibus continue agitari procellis: et ideo si mea memoria multis amxietatibus implicata non errat, audivisse me recolo, te pie matris ubera iam dimissa, chorum eliconidum puellarum intrasse. Ibi tuam puerilem etatem earum educationibus roborando, et vago atque interno intuitu elementa gramatice numerando, et sillabas etiam, et per dictionum silvas octupliciter ambulabas, eorum facies, quas modos singnificandi vocamus, et per quas invicem construuntur, perspiciens ac accentus; et si non fallor, quandoque dyaleticam ymitabas, que sint incomplexa querendo, et per plexum passumque silogismorum labencium modos conabaris aspicere. Et cum in recthorice sermonum generibus ingenioso venabulo peragrares, tuorum fervens amor habendi, te invito, de pio sinu Rachelis ad Lie gremium transtulerunt. Heu! humanarum mentium cecitas, et insatiabilis acervos auri congregandi cupiditas, in quibus animi serenitatem cogitis obfuscari, trahentes eum ab ecternis delitiis, in quibus a Primo Motore creatus est, ipsum in mundanis mortalibus et caducis cura continua miseriime sordidando! Sed quid in te? Mangna Iunonis munera nequiverunt Palladi tollere iura sua: sed a te scientie congnita margarita, mercantium habitu palliatus, sacra studia septabaris, et aquas elyconici fontis furtive gustabas avidius, magis quam palam tunc tuo gucturi dulciores; et quia in fortiorem etatem evaseras, viso iam per arismetricam parium dispariumque numerorum virtutes, voluptuosam musicam sequebaris, et congnito quomodo suis triformibus viribus in hominum vultus natura utatur, metrica scilicet ricthimica et armonica, geometrie figuras aspiciebas, diversas suas mensuras studio celebri perquirendo. Hinc igitur ad astra transfereris, et circulationem vagorum luminum rimaris et sydera, hic Cynthie motus varios tuo intellectui reserantur, et qualiter ipsa depositis cornuis formam capiat circularem, non ipsius defectus nec virtutes multiplices ingnorando; hic vides Stilbonis regiones intrantibus quibuscumque concordes; hinc ferventis amoris radios rutilantes, Cithereie domus ascendis; et per consequens intras rengnum lucidum mangni Yperionis filii, et ipsius stellarum principis notas effectus. Sed tibi non istud sufficiens, aggrederis castra Mavortis belligeri, et rubicundi coloris causam perscruptaris; et argentee etatis tecta regis subintrans, sua moderata iudicia laudas intuendo. Hinc antra patris expulsi perquirens, inhertia sua dimissa, tendis ad nidum Lede, quem super septemtrionalem et australem polum firmatum respicis et erectum; equinotium curvumque zodiacum admiraris, et non absque arismetrica numeratione consideras sydera posita in Amone frixeo, Tauro et gemina prole Lede, videns ulterius Cancri tropicum, et ora violenti Leonis nemei Ellem post tergora retinentis. Hinc oculo avido equinotium transiens vides Cheles, et Phefonte securior ambulans viam ustam, animal missum contra Orionem a Pallade respicis et Chyronem, cui sequitur Amalthea mater, troyana proles et Piscis binus: et post istis alias quamplures figuras sub diversis climatibus positas respicis claro visu. Te igitur, carissime, tam delectabilia tam animum actraentia agente congniovi si recolis, et tui gratia tante dulcedinis effectus sum particeps, tuils insimul et amicus: in tam alto misterio, in tam delectabili ac sacro studio providentia summa nos iunxit, quos equalitas animi iunctos tenuit retinet et tenebit. Et iam tam mirifice scientie peritus effectus, tibi vidi altissimi poete Maronis visitare sophyam, et dulciloquos versus Ovidii, te Cythereya movens, Caliope modulante canebas; et Lucanum Statiumque crudelia bella dicentes prolatu ferocissimo recitabas, et cum istis prosayca verba Salustrii ac Titi Livii romanorum scribe perspicui. Et hinc ad Cyrram anelando libros phylosophycos atque sacri eloquii perquirebas, et religionem cultumque deorum servando, debite ipsorum gratiam affectabas, incomparabiliter laudans studia et vitam pacificam et quietam: hec enim omnia amicum animum delectabant, et in eum studendi desiderium augebant. Sed qualiter in motu subito vaporis accensi per aerem, celum nitidum intuens, securus oculus admiratur, sic cor meum in pace quiescens, de te meditando prescripta, cum te una die subito belligerum audivi, fuit admiratione repletum, et dicens «heu!» emisi suspiria luctuosa. Aiebat enim quidam quod cum Fortuna, mundanarum rerum mutatrix, longe felicitati Marrensium invideret, eos de auge sue volubilis rote volens ad angunlum terre reducere, movit civilia bella, et eis in armis furentibus Gaptos opposuit, et Baroli terram per consequens divisit in partes: in qua tu moram tunc temporis trahens, an indingnationis assumpta causa contra Gaptos, vel amicitie vinculo Marrensibus alligatus ingnoro, tamen scio Marrensium partem totis viribus adiuvasti: cum qua enim ut fertur, ita ferox et tam pietate nudatus agebas, quod vias in hostes nisi sanguine fusas habere aliqualiter non gaudebas, ibi consilia dando crudelia, et homines ad bella verbis acerrimis incitabas; manus etiam, pedes et capita adversariorum truncando, eas in clippeis affigebas; tuorum et ur in domibus inimicorum ponendo, flammas inextinguibiles aspicere letabaris; milites meritorios peditesque summendo, vallis lingneoque munimine cingens domus, et vias teretum cathenarum ligatas insultantibus denegabas: necnon balistis balistariis et fundibulariis premunitus, longinquas esse adversas acies coegebas, et miris orationibus corda hominum ad crudelia disponebas. O! quam plura etiam dicebantur, in quibus maiores vires impietas assumebat! Sed hec audita doloris causa mota sunt viscera cordis mei: et secundo et tertio ante quam crederem, sub iuramenti fide iterato volui audire, et cum iam narrata a me miserrime crederentur, a dicentibus semotus aliquantisper, tales de te cepi cogitationes habere: «Quis furor hunc movit? que Heumenides cor pietate vallatum intrarunt? Hic pacificus, hic in infima mansuetudine positus, etiam propria, rissas causa fugiendi, perire sinebat: et nunc tante iniquitatis accensus aliena defendit. Heu! quam periculosum est mites turbare! Nulla deterior ira quam mitis». Et oculos post hec erectos ad celum, verbis sepe singultibus fractis sic cepi dicere: «O Pallas sapientie quietisque per consequens dea, quid est hoc? Nunquid Bellona nunc possidet tua castra? et quibus liber facilis parabatur, scutus apponitur, et loco calami ensis evaginatus porrigitur? et ubi propter quietem perpetuam delitie summebantur, nunc lorica induitur et efficitur quis robustus, et capud inclinatum supra librum ut intellectus et memoria iuvaretur, armatum galea superbiendo erigitur? Sic ostenditur. Nonne iste ab infantia sua in tuis fuit laribus educatus? Sic certe; unde igitur ad tantam austeritatem venisse, nisi ut dico procederet? Mirum enim est a favo mellis venena aconita prosilire. Et tu, o Iuno invidarum divitiarum donatrix, que nedum audaces facias perquirentes, sed etiam quam habent aufers tribuendo timorem, in hunc morem tue nature contrarium servavisti? Vertatur admodo celum retro, posquam ubi ab infancia liberalium artium doctrina moratur, ubi quies animi ex vi nature colligitur, ubi pax Dei colendo pietatem perquiritur, inda furor belli civilis exotitur et nutritur!». Sic fans diversa pericula quasi ante oculos posita intuebar, yidelicet Mario et Sille, Pompeio et Cesari atque aliis civilia bella moventibus prosecuta; et talia cogitans, non poteram sine timore tui periculi permanere: posito quod in processu temporis, cum audirem mangnianimitatem tuam et tui ingenii laudabilia recitare, non impediente timore gaudebam. Et si pro tue civitatis re publica evenisset, nescio quem Oratium Coclen vel Mutium Scevolam aut Marcum Curtium te in laudibus posset excedere: posito quod ad hec, ut postea audivi, non minor causa quam rei publice utilitas te movisset, videlicet amicitia, pro qua etiam ipsa res publica dimictitur et vastatur, cum in <title>Evangelio</title> testetur immutabilis Veritas: «Maiorem caritatem nemo habet quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis». Et hoc considerans pluries, destiti a scribendo, cum non tantum semel te per meas licteras reprehendere cogitassem. Sed quid in verbis ulterius protelor? Dolui cogitando peiora, que adiuvante Deo cessarunt, et tua perspicua facta duratura permanserunt in evum: et post longum laborem finem attigistis optatum, scilicet pacem, propter quam ut in amxietatibus amxia erat anima mea tecum, sic in tranquillitate pristina est reversa: quam tibi annuo servaturam, cum continuo debeas recordari, quod «pax est mentis serenitas, tranquillitas animi, cordis simplicitas, amoris vinculum et consortium caritatis. Hec est, inquam, que simultates tollit, bella compescit, comprimit iras, superbos calcat, humiles amat, discordes sedat, inimicos concordat, cunctis est placita; nec alienum querit, nil deputat suum, et docet amare que odisse non novit, extolli nescit nec inflari. Hanc ergo quis accipit teneat, quis perdidit repetat, quis ammisit exquirat: quoniam qui in eadem non fuerit invenctus, abdicatur a Patre, exheredatur a Filio, nihilominus a Spiritu sancto efficitur alienus; nec poterit ad hereditatem Domini pervenire qui noluerit testamentum pacis servare». Quantum igitur bonitatis in ista consistat considera recto corde: ut si nubilosum tempus quod claruit zeffiro expirante, iterum turbaretur, quid sis facturus angnioscas. Ex predictis vero admirationes multiplices procedebant, que quamdiu occupatum cor tenuerunt, tantum etiam ad scribendum manus offitium occuparunt: sed novas licet dulces admirationes in animo requiescunt, quia nisi disgregatrix amicorum oblivio occupet mentem tuam, michi turbinis dissoluti letitiam scribere debuisses, ut simul tecum verba canerem Symeonis: «Nunc dimictis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace». Necnon et amico novam singnificare letitiam debuisti, quam tibi prosperante fortuna sentio noviter esse concessam: nam ut retulit communis amicus, amicis tuis mediantibus tibi bonum unicuique involuto mundanis desiderabile coniuncxisti, uxorem videlicet, que, ut mihi predictus retulit amicus, nobilis ac pulcra testatur; quam etiam cogito bonam fore, si te eligentem considero et datores. Audivi etiam Iunonis debita mirabiliter fuisse peracta, et ut credo, Ymeneus letus faces tenuit circa torum: de quibus omnibus gratulor iuxta posse. Et certe si tibi prolem Lucina concederet, quod faciet prout credo, non mihi modicum gratum esset, ut ea in meis manibus permanente, aqua sacri baptismatis lavaretur, ut quos amicitia iungit, spiritualis congnatio iungeret vinculo artiori. Cum igitur nunc tibi sit satis posse nove sotie complacere, et idcirco tua studia deposueris, in partem sine dubio autoritatem phylosophi prosequendo dicentis: «Nemo potest uxori et phylosophie deservire», ac etiam tempus perditum circa rissas velis in tuis mercimoniis reparare, ex istis audaciam summam, cum perfecte devotionis sinceritas exigat, ut quis in sua necessitate recurrat ad sotios et amicos, nec vulnera pudoris celata piis oculis amicorum vereatur detegere; et ad te munus non modicum postulabo. Nam cum pridem casu fortuito pervenisset ad manus meas liber pulcerimus, fraternas acies et Tebanorum conflictum suis metribus demonstrantem emi pro pretio competenti; sed cum sine magistro vel glosis intellectum debitum non attingam, recordatus tui <title>Tebaydos</title>, proposui eum tibi amicabiliter querere per presentes; quem ut mihi prestes affectanter exposco, tantum quod glosas illas in meo breviter redigere faciam et remictam. Erit enim mihi obsequium maximum, et tibi ut puto, non erit ad presens incommodum. Servias igitur amico desideranti in tuis beneplacitis fatigari: et quod facis fac cito, cum bis serviat cito serviens. Scio enim, si scires qualiter Venus Iuno et Raynusya me offendant, insimul omnes et in solidum unaqueque, pietate motus micteres absque mora, cum mihi nullum solatium remanserit amplius, nisi, visis meis decretalium lectionibus, me ab eis quasi fastiditus extollens, alios querere libros; et in eis legendo, ut peregrinus non hospes in castro percurro, et aliorum legendo dolores, iuxta verbum illud: «Solatium est miseris sotios habere penarum», aliquantulum mitigo penas meas, quas per presentes tibi singnificare non curo: cum noviter sis in letitie terminos reassumptus, ipsam nolo meis amxietatibus perturbare, nec etiam mea incommoda ut arbitror essent verbis aliqualiter explicanda, sed lacrimis, et ideo hanc epistolam fimbriabo quibusdam querulis clausulis et quiescam. Sentio heu! ponderosa et difficilia nimis flagella Fortune, que non modo levia, non modo facilia, sed ridicula et iocunda censentur, ut sunt, si quando ratio libera intuetur, et quidquid gravitatis vel difficultatis afferre videntur, scio non afferunt, ymo totum coangunt: et in patientis languiditate inveniunt veludi dulce suapte, gustui febricitantis appositum. Proinde sicut amxius eger, sue conditionis ignarus, valitudinem animus persepe suspirat, quam in desiderio summi boni, etiam per nebulas interiores, licet vix adhuc perspicio. Sed quamvis animus qualiquali tristitia in huiuscemodi caliget memoria, contra rationis imperium nunquam prorsus ab ingruentibus pro parte negotiis, vel iracundie stimulo vel torpore negligentie me subtraxi: et hinc est quod cum rege humillimo cupio desiderare carissime. Propterea clamito ego ad te, et deploro toto cordis anhelitu, quatenus bene merite tue consolationis oraculum mihi mictas, ut forte veniat zeffirus ille celestis, quem non unquam violentia sancte oppositionis angariat, unde credimus rengnum celorum vim pati; tenebras meas dissipet, et diluat dissipatas, quo perspicacius gradum amandorum distinguam; et distinguens afficiar ordinate, ac ordinatis affectibus pre concordia carnis et spiritus, non levia gravia sentiam, non bonum malum et malum bonum paralogizatus a fallacia mundi oppiner: sed que levia sunt et iocunda, iocunde recipiam, et ad vere pestifera, non minus quam puer ad anguis aspectum, formidando pallescam. Opto ut bene valeas.</p>
            <closer>
               <dateline>Scripta sub monte Falerno apud busta Maronis Virgilii, iulii kalendas IIII.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1 lang="it">
            <head>V</head>
            <opener>
               <salute>A NICCOLÒ ACCIAIUOLI</salute>
               <dateline>(1341)</dateline>
            </opener>
            <p>Niccola, se a' miseri alcuna fede si dee, io vi giuro per la dolente anima mia che non altrimenti alla cartaginese Didone la partita del troiano Enea fu grave, che fosse a me la vostra: e non sanza cagione, avegna che occulta vi fosse. Né similemente con tanto disidero la ritornata di Ulixe fu da Penelope aspettata quanto la vostra da me; la quale nuovamente sentendo ora essere stata, non altrimenti nelle tenebre de' miei affanni mi sono rallegrato, che facessono nel Limbo i santi padri, udita da san Giovanni la venuta di Cristo, per cui la lungamente aspettata salute in brieve speravano sanza fallo. Laonde io non credo prima vedervi, se dato è ch'io debbia tanto viverci ch'io vi vegga, che più che altro lieto in me potrò le parole d'Ysaia rivolgere, quando disse: «E al popolo, che per l'ombra della morte andava, è nata luce». E per ciò io, con quello affetto che per me si puote esprimere più fervente, con voce piena di letizia vi dico che voi siate il ben tornato. La santà del corpo, colla quale credo che quella della mente congiunta sia, ho co' lieto animo intesa; ed oltre a ciò, la seconda fortuna alla vostra vertù debita m'è manifesta, la quale, se lo immaginare non m'inganna, piccoli segni d'amore ancora vi mostra a rispetto ch'ella farà per innanzi: ed essa priego Iddio che così con voi, come con Quinto Metello felicissimo romano fece, l'etterni. Oh! quanto m'è la vostra ben aventurata tornata cara, non per me tanto, quanto per ciò ch'io allora vedrò le inique ed adulatrici lingue, dalle quali vi ricordo e priego che vi guardiate, confuse tacere; allora gli animi invidiosi in fuoco pestilenziosissimo consumarsi ed i superbi nella vostra presenza bassare i colli, li quali con oppinioni perverse, con operazioni malvage e con sottrattose parole a' vostri beni ed a voi si sono ingegnati d'opponere. Oh! Giusto di Colui il giudicio che, de' cieli, in terra ogni cosa discerne, il quale con laudevole exaltamento di voi li loro intendimenti ha annullati, il che m'è caro. Dell'essere mio in Firenze contra piacere niente vi scrivo, però che più tosto co' lagrime che con inchiostro sarebbe da dimostrare; solamente cotanto vi dico: che, come del pirrata Antigono la fortuna rea in buona trasmutò Allessandro, così da voi spero doversi la mia trasmutare. Né è nuova questa speranza, ma antica, però che altra non mi rimase nel mondo, poi che il reverendo mio padre e signore maestro Dionigi, forse per lo migliore, da Dio mi fu tolto. E questo di me al presente si basti. Le nuove cose ed i vari accidenti avenuti, li quali in coteste parti ora troverrete, son certo che non poco occuperanno l'animo vostro nella prima giunta, e per ciò il più ora non scrivervi reputo onesto, sicuro ancora di tosto vedervi concedendolo Iddio. Signor mio, Colui ch'è d'ogni bene donatore, come l'anima vostra disidera, così vi governi.</p>
            <closer>
               <dateline>Data in Firenze adì XXVIII d'agosto anni Domini MCCCXLI.</dateline>
               <signed>Il vostro <emph>Giovanni di Boccaccio</emph> da Certaldo ed inimico della Fortuna, la debita reverenzia premessa, vi si raccomanda.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>VI</head>
            <opener>
               <salute>A ZANOBI DA STRADA</salute>
               <dateline>(1348)</dateline>
            </opener>
            <p>Johannes de Certaldo magistro Zenobio de Strata florentino.</p>
            <p>Amico amicus.</p>
            <p>Quam pium quam sanctum quam venerabile sit amicitie numen, quis posset verbis debitis explicare? Non ego, «si centum deus ora sonantia linguis ingeniumque capax totumque Elicona dedisset». Hoc Nature potentissime leges excedit ut plurimum; nam, etsi ipsa omnium parens egregia variis sanguineis nexibus mortalium corpora sepe iungit, celestes tamen spiritus Promethei sagacissimo furto in luteis carceribus expirati, nisi hoc interveniat numen dulce, prisco corporum more nectere non valebit. Sed ipsum etiam obviante natura, Parthos indomitos, Gethas difficiles, Hiberos insotiabiles, Mauros indociles, Numidas infrenes, Ethiopes faciles non tantum iunget copulabit et nectet, sed virtute media unum et solidum faciet ex duobus. Quid Damonem et Phytiam, Theseum et Perithoa, Nisum et Eurialum et alios plures in exemplum clarissime veritatis seu – ut loquar rectius – argumentum, frustra conabor ostendere? Ipsa nos Deo similes ymo deos nos facit et servat; cuius quidem effectus gratissimos quanto rariores tanto admirabiliores existere quis negabit? Non ipse, qui nuper ex vobis in me perhibere possum testimonium veritati: nam quanta solicitudine varia, quanto labore devio quantaque vigilantissima cura meis votis dudum plenitudinem dare temptaritis, et retulit famulus et novi per vestras litteras et credidi per me ipsum; quod etiam iam actum opus clarissime manifestat. Sumus igitur, ut iam ipse monstrastis, et ipse monstrare desidero, quamvis sanguine varii, amicitia tamen et patria unum idem; quod me vobis fore vestra virtus exibuit, sed vos mihi mea fortuna concessit, cui sum nulla alia ex causa obligatus. Igitur cum amicus sit alter ego, nec cuiquam sibimet de suis laboriosis operibus gratias agere iustum siet, vobis easdem ex obsequiis iam receptis non ago, ne forte mihimet agere videar inconsulte; sed bene significo et ardenter me ad omnia concretam virtuosis operibus amicitiam conservandam paratum: quin ymmo potius iuxta posse, iam dum nutus appareant operantem. Credo scriptoris Dyonisii stipendia fore soluta, seu in maiori parte, prout noster Angelus iam rescripsit, cui exibeo fidem plenam; residuum dabitur dum petetur: librum tamen ipsi Angelo concedatis, qui mihi suo tempore mictet eundem. Sermonem vestrum insuper miro paludamento rectorico decoratum, sapide sale actico preconditum, et melle ybleo suavissime delinitum, pluries et cum admiratione continua, gustando que intellectui modico accedebant, legi relegique et ultimo copiam inde sumpsi, ipsum remissurus quam primo per fidedignum latorem potero usque domum. Varronem quidem nondum habui; eram tamen habiturus in brevi, nisi itinera instarent ad illustrem Ungarie regem in extremis Brutiorum et Campanie quo moratur: nam ut sua imitetur arma iustissima, meus inclitus dominus et Pyeridum hospes gratissimus cum pluribus Flaminee proceribus preparatur; quo et ipse mei predicti domini iussu, non armiger, sed – ut ita loquar – rerum occurrentium arbiter, sum iturus, et, prestantibus superis, omnes in brevi, victoria habita et celebrato triumpho dignissime, proprias revisuri. Coppi namque strentiissimi patris nostri affectionem quam scribitis, non mihi noviter sed cotidie clarius elucescit: sed exinde quid offeram porrigam aut donem, nil ultra me mihi noverca Fortuna reliquit. Et utinam ego tanto viro opimum munus existerem! Sed danti quod habet, ulterius non requiritur iuxta legem. Sum suus. Puto me nimia scriptura vos eliconicis cogitationibus occupatum tedio affecisse, et ideo non scribam amplius per presentes, de iam dictis orando veniam si excessi. Insupet tamen, per amicitiam nostram perque amicitie fidem obsecro, si qua vestra musa nova meum cecinit post discessum, ut videam faciatis. Valete.</p>
            <closer>
               <dateline>Data Forlivii etc.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>VII</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO PETRARCA</salute>
               <dateline>(1351)</dateline>
               <add resp="ed">attribuita al Boccaccio</add>
            </opener>
            <p>Reverendo viro domino Francisco Petrarce, canonico paduano, laureato poete, concivi nostro carissimo priores Artium et vexillifer iustitie populi et Comunis Florentie.</p>
            <p>Movit iam diu pariter animos atque aures nostras tui nominis gloria, dilectissime civis et fausta patrie nostre proles; movit nos admirabilis professionis et excellentis studii tui meritum ut, qui intonsas a seculi lauros vertice digno virentes acceperis, sis mire indolis perpetue posteritati futurus exemplar. Apud tibi coetaneos dominos ac cives et compatriotas tuos signa quedam interne dilectionis inveneris, qui tibi maioris persecutionis ac benignitatis semper gratiam rationabiliter vendicabas. Tibi igitur quem dominico ac paterno semper affectu prosequimur, ne quid in urbe tua fortasse minus equanimiter ferendum sit, ruris aviti pascua concedimus, ac de publico quidem erario a privatis civibus redempta sponte ac sine alicuius exemptionis titulo de mera paterne dilectionis liberalitate donamus: munus quidem parvum si ad rem respicias, si ad civitatis nostre leges ac mores, quique hoc cives assequi nequivissent, non modica laudum tuarum gratificatione pensandum. Poteris itaque hanc urbem incolere, que te genuit: an tibi forte terra marique per varios orbis tractus, externa vagis erroribus querenda suffragia, aut peregrinis sedibus locus pacis? Nec te patrie predulcis amor alliciet, que de cetero Smirnam alteram Latinis esse non ambigit. Quo enim alio, ut quasi illud tibi, virgilianum ascripserimus, «Tellus hec iactat alumpni»? Mira quidem de Marone ac electis quam plurimis autoribus legimus, quos antiquitas ipsa, quo iure tamen incertum est, nova quadam semper facit admiratione colendos. Nos vero tibi, quem nostra presens etas nobis accomodat, et si Cesares non sumus aut Mecenates aut talium illustres titulis, quos hactenus [...] incoluerunt, libentissime tui studii professores erimus, tantum tui honoris avidi ac promotores liberalissimi, congratulati pariter nobis et patrie, que talem ac tantam ex se meruerit sobolem produxisse, virum non urbi sue tantum sed orbi potius unicum qualem nec prisca a seculis vidit etas nec sibi surgentem alium promictit futura posteritas. Neque enim ignoramus quam rarum, quam colendum, quam divinis ingeniis dignum poete nomen habendum sit, ut non immerito sacer ille Emnius ausus sit, suo quodam iure, sanctos appellare poetas, quod et vates, a vi mentis [...] ac divinos [...] accepimus [...] aut hedera aut mirto, aut lauro, paribus fere laudum preconis cum triumphantibus Cesaribus coronandos, ut, qui e mortalibus immortales se fecerunt; hii domi belloque ac rebus gestis; hii divini atque excellentissimi studii viribus ac pallentibus ociis; seque suisque posteritati mandatis decerpendi tam difficiles lauros, hederas aut mirtos suisque imponendi temporibus summa quidem autoritate ac deliberatione maiorum potestatem sibi pariter vendicarent. Nam et teste Salustio «pulcrum est benefacere reipublice, etiam benedicere haud absurdum est; vel bello vel pace clarum fieri licet; et qui fecere et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur» «a quibus – ut ait Lucanus – omne evi senium sua fama repellit» Quis te igitur, preco ingens, alio aspectu aut devotione seu magis veneratione respexerit, quam si Maronis spiritus, aut Ciceronis eloquentia mortales iterum artus indueret? O rem detestandam, ut audita potius quam visa laudemus! Laudimus quidem te, ymo admiramur potius; quis enim non admiretur in tanta magnificorum ingeniorum ac prestantissimorum hominum copia seu infinita potius studiorum varietate, tantam fore scriptorum inopiam tantamque poetarum a seculis raritatem? Quis aliud in hoc cause reddiderit, nisi rei, ut ait Cicero, quandam incredibilem magnitudinem ac difficultatem, quam, iam mortalium incuria sopitam, tu solus vigili studio ac ardentissimi ingenii viribus relevasti? Amplius autem, carissime civis, cum nuper civitatem nostram veluti dextero pede claudicantem liberis carere studiis videremus, maturo iudicio provisum est apud eam, secundo sidere ingeniorum fecundissimam, doceri artes et cuiusque professionis vigere studia, ut res nostra publica fulta consilio, inter alias, ut Roma, parens omni Ausonie, sedem sibi principatum accipiat. Et demum letis auspiciis actum est ut, magis ac magis in dies ac dies succrescens, studio ipso refloreat. Profecto enim illud magnum, illud singulare arbitratur patria quod tu solus unicusque potes efficere, quod etiam apud veteres rarissimum ac semper excellentissimum fuit. Itaque tua sacra tempora requirit patria, quo affectu quo iure astrictius potest, ut te duce hoc studio vireat, hac singularitate precellat ceteras. Tu tecum librum hac facultate legendum nostris ingeniis legas quem honori et otiis quis censeas commodiorem. Erunt insuper nonnulli ingenio clari, sacri cultores studii, qui, te duce, audebunt forsan carmina sua fame commictere: et enim parvo principio magne res conflate sunt. Accingere igitur nec te ulterius, vir optime, <title>Affricam</title> tuam, opus quod immortale laboras, et neglectas per tot secula Musas aonias, nomini tuo et glorie aut voluptati nostre amplius subtrahas. Satis nempe pervagatus es et mores urbesque tibi exterarum gentium clare sunt. Te magistratus quilibet et privatus, te proceres et plebei, te lares aviti, te recuperatus ager exposcunt. Venias, igitur, expectate, venias, et eloquentie tue facundia ceptis fave, quem clara voce non revocat, sed absentem diu diuque advocat patria: quod vix unquam hoc pacto alteri contigisse meminimus. Si quid autem presentibus minus cultum minusque luculentum adiectum est, hoc ipsum ut Venias pro se alligat patria. Tu tandem vale decus patrie, tibique persuadeas nobis fore carissimum, sed multo cariorem si patrum ac dominorum tue urbis monitis ac preceptis obtemperes. Plura denique scribenda supererant que domino Iohanni Boccaccii latori presentium, civi et huius operis legato nostro carissimo, verbo tibi seriosius explicanda commisimus, cui fidem integram per te prestari volumus tamquam nobis.</p>
            <closer>
               <dateline>Datum Florentie XIIII kal. aprelis MCCCLI.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>VIII</head>
            <opener>
               <salute>A ZANOBI DA STRADA [?]</salute>
               <dateline>(1352?)</dateline>
            </opener>
            <p>[...] expetentem, arcisque locum et templorum veterum vestigia admirantem, investigantemque tecum ubinam potuit templum illud immane consistere, regi frigio sotiisque mirabile, quo etiam ille dicteus Dedalus fuga consumpta remigium consecravit alarum; volventemque cogitamina presto dicentemque: «Nonne locus iste verendus? nonne etiam hee ruine merito prospectande?» cum semen fuerunt et principium virgiliane Neapoli vicineque Palepoli, dudum melioribus seculis, apud quas tu nunc in auge rote volubilis sublimatus, nostri inmemor vitam ducis elatus. Inde etiam quo cubet ille eolius Mesenus qui sonoro ere viros ad arma ciebat, te ymaginor discurrentem, diri funeris atque yliadum procerum piaculi loca notantem. Sed iam finem tuis admirationibus imponamus, cum pusillanimi sit nedum hominum manu facta, sed etiam transitoria naturalia admirari: et quantumcunque etiam res nove et merito admirande per spatium aliquod teneant quempiam occupatum, non tamen credendum est illas e memoriis radicitus extirpare que visa sunt olim, et potissime quod fuerit ante dulcissimum patienti. Et quid amicitia dulcius? Queramus igitur tue oblivioni, seu ut verius loquar, postergationi causam meliorem [...].</p>
         </div1>
         <div1>
            <head>IX</head>
            <opener>
               <salute>A ZANOBI DA STRADA</salute>
               <dateline>(1353)</dateline>
            </opener>
            <p>Iohannes de Certaldo Zenobio de Strata.</p>
            <p>Longum tempus effluxit, ex quo neque tu michi nec ego tibi scripsi. Nescio an incusem celsitudinem tuam, iam ut video parva despicientem, an dementiam meam modicum curanda curantem; sed iniqua fortuna prestante, casus evenit ut ego ad te fere invitus hanc scriberem, et libet in longum aliquantulum calamo licentiam exibere, nec te pigeat oro, quanquam regiis ut puto sis plurimum occupatus consiliis, liberali animo scripta perlegere: nam quod diu tacui prestat ut aperiam sors iniqua. Quid igitur dicturus sum? Credo memineris Magnum tuum solitum me «Iohannem tranquillitatum» risu quodam coacto vocitare persepe, et cognominis causam insuper meminisse debes, quod et memini: et quid sibi tale nomen exposceret, non absque quadam cordis indignatione notavi; attamen, si quid in tantum virum sine temeritate excogitare aut exprimere cuiquam licet, hoc unum, etiam si exinde me mori opportuerit, dicere non obmictam: falsum est. Nemo quidem, nec ipsemet, me sibi blandientem aut in gloriosissimis felicitatibus suis alludentem seu illas aliquibus affectibus amplexantem vidit. Semper invidie stimulos timui, semper instabilis Fortune motus expavi, semper inopinatos casus sui non mei gratia exorrui; in adversis autem compatientem ac deplorantem, persepe viderunt me plurim: et tu, si bene recolo, potuisti vidisse quandoque. An mos iste, precor, bonam suavemque Fortunam sequentium esse solet? Non dices. Non rectum ergo imponentis fuit iudicium dum «tranquillitatum» est michi cognomen appositum. Sed quorsum hec aspera tendat oratio prope est. Egit – utinam non ita repente egisset! – naturalis mortalium lex, rapiendo scilicet iuvenem illum egregium et indolis admirande, Laurentium huius tui Magni primogenitum, ut ipse mecum de me et de meo cognomine possem verius iudicium cernere. Quid adversus me persecutio longa, quid inextricabilis fuga, quid vulnus exitiale potuerint olim, obmictere libet, eo quod unum istud ultra cogitatum excesserit cetera: de eo igitur, etsi non debito, tamen aliquantulum ampliore sermone prosecutum volo. Tecum loqui possum, si amicus es ut puto, tecum meam agitare causam, tecum animam aperire meam non pudebit; et ut sub amicitie nostre umbra me mentiri nolle presummas, in hoc amicitiam seponas oro. Tu michi iudex esto, quod quidem concedere facile. Habes enim ex una parte obsequiosum et prepotentem dominum in quem agitur, ex altera pauperem et inoffitiosum amicum, ymo concivem incognitum, quoniam in hoc iam amicitie volens renuntiavi, actorem. Quid ergo? Michi Deum invoco testem, venit ad me quieti iam deditum novum illud execrabile: nobis scilicet amabilem iuvenem, placidum expectabilemque Laurentium de quo supra, morte precipiti II ydus ianuarii fuisse sublatum. Forsan mirabile scribam; mors nuper fratris, mors patris condam, mors Coppi de Dominicis michi dilecto pre ceteris, lacrimas extorquere non potuit; hec extorsit, et pre dolore lacrimans fere femina visus sum, turpe quidem homini, nedum Musis dedito. Tandem, datis non multis lacrimis celeberrimo iuveni nostro, parens amxius Magnus tuus non sine quadam animi mei amarissima austeritate venit in mentem: et qui de sui prima promotione, de clarissimo a fuga reditu, de regis sui coronatione, de regulorum exulum seu captivorum reversione ac reconciliatione cum illo pro me nil ante curaveram, quasi ego tanto filio, non ille privatus esset, condolui et in tantum ei compassus sum, ut fere per noctem mediam a fletu solus et eiulans non destiterim. Quid ergo? Felicitates tanquam non curans, nulla vel modica letitia prosecutus sum: casum gravissimum, tanquam meum abundantissimo ploratu deflevi; nec coram, ne forsan fictas crederet lacrima. Hoc mecum scio, nec ut ipse resciscat ad te scribo, sed ut videas quoniam in conscientia mea iam video, non me «tranquillitatum hominem» sed miseriarum misericordem essistere. Per hec igitur prata, per hos meatus apertos, hiis etiam passibus, hiis affectibus tranquillitates Magni tui Iohannes tuus sequitur? hoc studio, hiis moribus, lacrimis scilicet et ploratu? O! si blandus suis semper felicitatibus affuissem, si in discriminibus vocatus aufugissem, si renuissem labores impositos, si petiissem magna, si recepissem maxima, quibus nominibus exosis, miser! ipse persequerer ? Hoc unum scire te velim, quanquam ipse magnus, ergo parvus, ymmo nullus; ipse potens, ego impotens; ipse validus, ego infirmus sim: non sic vilipendendi amici homines, non sic abiciendi sunt. Viximus, et Deo dante vivemus, etsi non splendide, minus tamen pavide: nam, dato vallibus dominentur unde, fulmen irati Iovis sepe montes ferit, ventus infestat, sol urit et frigus exasperat. Si pauperiem amabo, iam mecum est, et si abesset, ubique quam cito comperiam; nec pro habenda ullo regi serviam. Si divicias concupivero aut saltem victui meo oportunam pecuniam, fateor, cum hec non assit, ad exquirendam tamen non omnino loca deficient: Patavum, Verona, vetus Ravenna, Forlivium me etiam renuentem vocant. Si tyrampnos obicis, dicam et tirampnicum exoptare pecuniam, posito et responsio alia verior, licet ad presens minus congrua, se offerat; ymo congrua: et tu cum tyrampnis es, fausto tamen ornatis titulo. Sed quid ista dico? Divitias et sublimia tam acri studio aut cupienda aut septanda sunt ut magis noscamur? Stultum est. Iuvat meminisse illius egregii verbi Senece nostri: «Qui notus nimis omnibus, | ignotus moritur sibi». Michi pauper vivo, dives autem et splendidus aliis viverem; et plus cum aliquibus meis libellis parvulis voluptatis sentio quam cum magno diademate sentiant reges tui. Credo miraberis verba hec, eo quod male forsan tecum iam dictis congruant; sed quicquid ante dixerim, extra intentionem locutus sum: mecum quidem inflexibiliter servabam donec tempus daretur. Datum est: dixi; et dicturus venissem, nisi inmotum sedisset animo, nunquam felicitate Magni tui florente me regnum auxonicum revisurum, non suarum prosperitatum dolens, quia letor ex illis – ita me Deus amet! – sed ne me tranquilla sequentem diceret. Forsan non extimat ille animas pauperum sentire cognoscere et indignari? Sentiunt nempe et cognoscunt et indignantur, sed meliori ducte consilio per tempus tacent, evomuntque concepta quandoque. O! utinam possibilitati michi mens equa esset, aut e contrario menti possibilitas equaretur! Clarius cerneres quam ingens animus modico sistat in pectore. Sed ad presens ista sinamus: si oculatus es, ut credo, quid velim, etiam dum taceam ipse, concipies; et veniamus, ut ita loquar, ad monstruosam huius viri de quo sermo virtutem. Audivi – si vota succedant! – non sine animi stupore permaximo quod ipse de Magni tui fortitudine in tam erumpnoso tamque lacrimabili casu scripseris, et vix mecum admirari sufficio, hinc inde cogitationibus variis circumvolvens nunquid concedendum sit, illum esse tam saxeum, tam ferreum, tam denique insensibilem omnino, ut mortem tam extrenui, tam celebris, tam expectabilis iuvenis, militis et primogeniti sui, siccis oculis, incommutato vultu, inflexo animo audisse potuerit, et insuper – quod non minus admirandum existimo – compatienti principi reliquisque proceribus, eodem fere instanti quo nuntiata est, inconcusso pectore, infracta voce, continuato sermone, prolixa atque accurata dicacitate, de mortuis nil ultra curandum, multa potius phylosophica quam militaria predicasse. O pulcrum et inauditum opus! o viri inexausta fortitudo! Mirabamur condam Emilium Paulum, Anaxagoram et Xantippum reliquosque quos in exemplum posteritati studiosa vetustas reliquerat. Solus iste prevaluit ceteris! Magnum erat et fere patri possibile fortiter tollerasse; maximum, non dicam verbis modicis sed facie tantum vires animi ostendisse: sed permaximum et inauditum longa oratione flentes alios roborasse. Nescio, edepol!, quid satis exprimam de tam mirabili fortitudine, non tantum nostris sed etiam priscis inaudita temporibus. Tuus labor hic est aliorumque me magis valentium ornato calamo futuris memoranda relinquere. Credo equidem hominem hunc («hominem» dico nostrorum oculorum iudicio, qui linceis non videmus) non hominibus adscribendum, sed superis. Primogenitus hic, qui nobis sublatus est, filius erat, florida iuventute pulcerrimus, mirabili probitate extrenuus, placibilis, pius et ultra omnes iustissimus et expectatione magnifica diligendus. At iste tuus et merito Magnus dictus – vir deus! – homo est; pater erat, et carneus: et si sic est, non inmerito mirabundus efficior, cogitans qualiter audiens casum doluisse non potuit, et si doluit, qualiter occultarit. Fere me michi subtrao cogitando, et videre dum nequeo, me mecum non esse confiteor: et pro constanti teneas, nisi tu scriberes, verbis cuius fidem prestandam integram semper credidi, contextam dicerem fabulam et procul dubio admirari desisterem. De sublato insuper multa dici possent et plura dicenda restarent, que cuncta tuo labori, tuo carmini cantanda relinquo. Scio tamen nos primo ituros ad illum quam ad rios sit ipse reversurus; et utinam ad illum moriendo vadamus, cum eum credam umbris piissimis apud elysios campos sotiatum, et pedibus et lacertis obmissos iterum temptare labores! Et licet cinis et vulgi fabula tantum apud nos concives de ipsius operibus relicta sit, quod ab altero seriosius accipies, scilicet quid actum sit in funere suo, paucis explicare libet. Funebris pompa permaxima et honorabilis VII ydus aprelis ducta est a domo sua usque Cartusium. Nam primo, pari concursu utriusque sexus civium omnium, non solum pars ea civitatis in qua et natus et pueritiam duxit gloriosus iuvenis noster et unde funus discessurum erat, sed omnis civitas usque ad partem illam placidi collis in qua Gai pomtificis sacellum nosti, ita plena gentium fuit, ut mirarentur omnes qui cernerent; catervatim demum fere ab omnibus isque ad civitatis ianuam, a quamplurimis usque sotiatus ad tumulum. Non vulgari more delatum corpus exanime, sed in equis inusitatum feretrum eius superpositum ornatum syricis integumentis quamplurimum processit, et, ut verbis utar Virgilii, «ill<emph>ud</emph> omnis tectis agrisque effusa iuventus | turbaque miratur matrum, et prospectat euntem,| attonitis inhyans animis». Obmicto funesta lumina, sacerdotum cetus pacem illi a superis cantu funebri deposcentes, sonipedes arma tela et signa derelicte militie reliqua. Longum esset et inexplicabile fere cuncta suis ordinibus velle retexere; hoc tantum sufficiat: quasi ab omnibus conclamatus atque defletus Laurentius est, in tantum, militie visis insignibus postergatis et amicorum servitorumque squalore obsitis vestibus, reviguit pietas! Tandem, post longum in sui laudem cuiusdam egregii teologi sermonem, quieti perpetue illum non sine merore tradidimus; nec illi meo iudicio quicquam superagendum restat, nisi quod ipse tu musa flebili cantaturus es. Sed, cum de hiis ad presens satis verbigeratum sit, ad alia vertendus est calamus. Si bene vales et votis cuncta succedunt, gaudeo: et magis, si te ipse cognoveris. Optabam equidem et proposueram ut te estate proxima viderem et tuum dominum patremque meum episcopum florentinum Neapoli: sed, ut iam supra dictum est, ne felicium septator vocer, timeo ne desistam. Carmen tuum in Florentinos vidi et laudo: nam vera dicit, et utinam sic omnibus tuis meisque concivibus notum esset prout michi est: forsan non frustra contingeret! Verum nescio utrum dicam ducamur an trahamur a fatis an potius volentes obviam eamus exitio. Nil boni, nil iusti, nil fidei, nil consilii livor edax atque habendi cupiditas seva nostro liquere senatui reliquisque. Asiatice condam delitie Grecis, asiatice demum greceque Romanis exterminio fuere: nostre non ipsos pessundant et ex florido culmine in sterquilinium redigunt redigentque. Proth mortalium pudor et ignavia, proth ridiculum quorundam fastidium, qui effeminatos homines incestuosissime Veneri totis viribus obsequiosos sub acri Marte insulsa quadam fictione progenitos volunt! Ita Deus pacem meis imponat laboribus, ut michi in posterum forsan peregrinaturo iam carius Certaldi cognomen est quam Florentie. Superum, oro, pietas videat et lumen desuper infundat errantibus! Expectas post multa forte quid faciam degens in tam ancipiti civitate. Accipe: more solito inter publicas privatasque occupationes ultra velle amxior: nam paulo post discessum tuum, ut sepius ante iam feci, satis commode meo iudicio, Seneca medio cum paupertate conveneram; sed nuper tenuis sibilus iocundioris fortune repente pacta confregit et in primos laqueos iam explicitum redegit, egitque ut qui mei securus mecum vivere ceperam, nunc fere alienus in pendulo dubitarem. Qui vir siem, vides. Spero tamen «dabit Deus hiis quoque finem». Oro prolixitati parcas: et scribendi raritas et materia postulabant. Recommenda me cui vis, et potissime Barbato nostro. Et longum vale, mi magister.</p>
            <closer>
               <dateline>Datum Florentie ydus aprelis.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>X</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO PETRARCA</salute>
               <dateline>(1353)</dateline>
            </opener>
            <p>Preclarissimo viro Francisco Petrarce laureato.</p>
            <p>Ut huic epistole, preceptor inclite, ex alienis verbis principium faciam, «loqui prohibeor et tacere non possum»: nam hinc Silvani, cui obnoxius sum, reverentia ut taceam imperat, inde indignatio noviter commissi facinoris impellit ut loquar. Tacuissem equidem, credo, ni Silvani ipsius verba me coegissent ad calamum. Memini enim me legisse, et tu meminisse debes, in eiusdem Silvani commentariis verba hec: «Ostende me michi, inice de tam longinquo manum, arripe alliga ure seca, tumida comprime, supervacua rescinde, nec ruborem michi fecisse timueris nec pallorem». Hinc animatus aliquantisper, amici reverentia cedet, et quod facti novitas traxit in mentem scribam, etiamsi egre ferre debuerit; tu autem que sub pastorali cortice tecta sunt, si libet, ingenio percipe. Credo memineris, preceptor optime, quod nondum tertius annus elapsus sit posquam senatus nostri nuntius Patavum ad te veni, et commissis expositis dies plusculos tecum egerim, quos fere omnes uno eodemque duximus modo. Tu sacris vacabas studiis, ego compositionum tuarum avidus ex illis scribens summebam copiam. Die autem in vesperam declinante a laboribus surgebamus unanimes, et in ortulum ibamus tuum iam ob novum ver frondibus atque floribus ornatum. Accedebat tertius vir virtutis eximie, Silvanus, amicus tuus, et invicem sedentes atque confabulantes quantum diei supererat placido otio atque laudabili trahebamus in noctem. Et ne cuncta seriatim referam, recolo nos non sine causa in colloquium devenisse, tale Silvano verbis principium faciente: «Heu! quo traxit inextricabile fatum formositatem Amarillidis nostre, quo pudicitiam, quo veteres honores, quo potentiam, quo maiestatis decus et silvarum imperium? Ex mente quippe coniugum cecidit! Pan quidem, cui sunt altaria cure et sacra ruris omnia, ea neglecta, transalpina incolit nemora, nec, alienigena vetusti decoris inmemor, de contingentibus curat. Sic et Daphnis, uxorius factus, cui arcus et tela sunt sudesque preuste, mosios terebrans montes, nostris conditus pastoribus armenta parvificat ytalica, et prostrate coniugis negligit iniurias. Edepol! eorum absentiam patienti transirem animo, si ferre possem que ex illa consurgant. Quid est, ut omiserim cetera, cernere Egonem rusticanum hominem, omissis ruralibus sacris quibus illum dudum Pan prefecerat, sumptisque spiculis congregatisque latrunculis, Ligurum occupasse silvas, et omnia fere pascua que Eridanus abluit et montes vallesque Insubrum fraude suripuisse, et in Emiliam Picenum ac Appennini colles Etruscosque acuisse dentes et ungues? Qua atrocitate eo ventum est, ut Amarillidis armenta greges atque pastores dispersi sint, exusta pascua, diruta presepia, incensa mappalia? Luporum excrevisse agmina et animalium quorumcunque rapacium, quid hoc videre est? Nonne satius foret apud rodopeos montes seu solitudines Arabum vel fervores Ethyopum tempusculum labilis vite huius consumere?». Inde, indignatione crescente, vidisse potuisti eum, ellevatis oculis in superos, multa dicentem atque in Egonem infausta omina imprecantem. Quibus et te multo sermone assensum prestitisse memini, atque superaddentem, ob odium in Egonem, longa verborum serie Daphnim pro viribus provocasse in deiectionem tam scelestium hominum et prisci decoris restaurationem; que omnie tanquam laude digna, et aprobasse verbis memini et commendasse memorie. Nunc quid ex iam dictis velim aperiam. Pridie quidem IIII ydus iulii forte Ravennam urbem petebam visitaturus civitatis principem, et ut ferebat iter, Livii Forum intravi. Ibidem, dum aliqualem moram traherem, et ecce amicus affuit: nec multa dixeramus adhuc et ecce de Silvano ceptus est sermo; qui dum traheretur, dixit ille: «Audivi, dilecte michi, quod in auribus meis mirabile est, solivagum Silvanum nostrum, transalpino Elicone relicto, Egonis antra subisse, et muneribus sumptis ex pastore castalio ligustinum devenisse subulcum, et secum pariter Danem peneiam et pierias carcerasse sorores». Non mentiar, audiens obrigui; tandem, verborum eius memor, impossibile dixi. Inde post dies paucos Ravennam forte venit Simonides; hic a Silvano de materia hac litteras scriptas ostendit, et sic certior factus in celum et Silvani facinus clamavi, dixique: «Admodum credenda sunt omnia!». Putassem quippe prius dammas subegisse tigres aut agnos lupos fugasse quam adversus sententiam suam egisse Silvanum. Quis de cetero scelestos accusabit, quis impudicos lascivos avarosque dampnabit, posquam noster sic exorbitavit Silvanus? Proth dolor! Quo honestas, quo sanctitas, quo eius abiere consilia? Eius, quem trucem, quem immanem nunc Polifemum nunc ciclopem vocitabat, amicus effectus est; cuius stomacans dampnabat audaciam superbiam tyrampnidem, iugum non tractus non coactus sponte sua subivit! Firmabat, si satis memor sum, omnino et iamdiu Crisidem abdicasse repulisse et amplexus eius prorsus respuisse, illam terre nuncupans fecem, sordidam dicens atque dampnosam: et nunc, si verum fert Simonides, quoniam ornatam monilibus, decoram lapidibus, insignitam corillis Eridanum secus comperuit, non erubescens eius ivit in oscula et tugurio suscepit amicam! Quod hoc malum? que furia? quis deus illi mentem induit novam? quis veterem abstulit? Quod dudum senex Argus, maximus Daphnis, pastor gallus et ipse Pan arcas presidens ceteris nequivere, potuit Egon infamis, potuit Crisis incesta? Mirarer minus, si ab eo in Ciceronem atque Anneum decantata non audissem. O preter creditum facilis animus et ad quecunque vertibilis! Me miserum! si Sorgia, si Parma, si Brenta sordebant, non fluvius alter quam Ticinus aridam poterat sedare sitim? Non se solum labe hac sua Silvanus infecit, sed te me reliquosque, qui vitam, qui mores, qui cantus et calamos eius toto ore, totis viribus, apud quascunque silvas apud quoscunque pastores efferebamus, fedavit innocuos. Credisne quieturos hos ad quos venerit scelus hoc, quin in eum clamitent? imo iam clamitant et convitiis inhonestis veterem eius famam deturpant, falsam, fucatam, fictitio splendore coruscam dicentes; sic et nos adulatores falsidicos mendaces obscenosque esse homines per trivia et nemora asserunt. Sed puto eum in excusationem forte venturum, dicturumque se novisse quod fecerit, sed acri indignatione percitum fuisse eo quod a silvicolis suis pridie lusus sit, qui cum illi veterem silvam et paterna pascua iniuria illi olim sublata restituissent, ei demum levitate sua, non suo crimine, surripuissent. Quod factum queritur verum est; nemo me melius novit: medius fui talium atque curator, et muneris oblati portitor. Et absit ut indignationem huiusmodi dampnem; non saxei sumus homines aut omnino notitia rerum inexpertes, imo sensibiles et aliqualiter oculati: pessime factum est, nec absque facientium nota. Sed auferat Deus ut credam a quoquam sancte iuste aut honeste ob quamcunque iniuriam illatam adversus patriam agi posse. Nec deducat in medium: «Si hostis patrie, iusta indignatione motus, amicus factus sum, non tamen in bellum irruo, non vires impendo, non presto consilia». Concedatur; hoc quin factitet negare non potest: scilicet quin una cum Egone letetur dum andit ruinas incendia captivitates mortes rapinas et soli patrii desolationes et ignominias, quod pregrande piaculum est. Sed sinamus bellica. Hic solitudinum commendator egregius atque cultor, quid multitudine circumseptus aget? quid tam sublimi preconio liberam vitam atque paupertatem honestam extollere consuetus, iugo alieno subditus et inhonestis ornatus divitiis faciet? quid virtutum exortator clarissimus, vitiorum sectator effectus, decantabit ulterius? Ego nil aliud nosco quam erubescere et opus suum dampnare, et virgilianum illud aut coram aut secus cantare carmen:«Quid non mortalia pectora cogis | auri sacra fames?» Nunc, preceptor egregie, cum multa supersint que in eum, nisi aliud ostendatur, dicere possim, tu quid dices, cui indignatio maior et facundia amplior est? quid suus sacer Monicus dicet? quid suus Socrates? quid Ydeus, Phitias aliique plurimi, qui eum a longe tanquam celestem hominem et unicum inter mortales exemplar honesti spectabant mirabantur et laudibus sublimabant? Puto dampnabitis omnes et dolore amxiabimini. Cum igitur ratum habeam quoniam tibi pre ceteris fidem prestaturus sit, queso ut illum redarguas tuisque moribus a tam infausto scelere retrahas et ab immanissimo homine tam splendidum decus, tam dulce solatium, tam maturum consilium amoveas, ut illi veterem restituas famam et tibi nobisque silvisque nostrum iocundissimum atque amantissimum hominem. Vale.</p>
            <closer>
               <dateline>Ravenne XV kalendas augusti, ferventi atque commoto animo,</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XI</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO PETRARCA</salute>
               <dateline>(1362)</dateline>
            </opener>
            <p>Clarissimo viro atque preceptori optimo domino Francisco Petrarce poete laureato Iohannes de Certaldo salutem.</p>
            <p>Oppinaris, virorum egregie, ut nuper cum fide retulit noster Donatus gramaticus, Petrum ravennatem cum Damiano unum et idem, cupisque vitam et si qua eius reperiantur opuscula; et quia ravennas fuerit, arbitraris penes Ravennates hec omnia plenius quam alibi reperiri, meque, quod apud eos infortunio meo morer, sollicitas ut copiam ex omnibus sumptam tibi Mediolanum transmictam. Satis adverto, nil invisum nil indiscussum pretermictere velis, si possis equidem, tanto viro: commendabile plurimum reor. Verum unum mirarer, si de particularibus integra posset exiberi doctrina: te scilicet duos homines plurium seculorum lapsu ac etiam patria et fere dignitate dispares unum et eundem arbitrari. Sane, quoniam satis credibile est, pauperem et inhertem bubulcum Exiodum vel Maronem vel quem mavis ex tam magnis agriculture doctoribus de fecunditate aut sterilitate alicuius a se cogniti soli, seu qualiter circa effodiendam vitem aut arbusta plantanda ducendus sit ligo, vel boves ut in rectum sulcus evadat, facile posse docere; ac etiam certissimum, solius Dei esse cognoscere singula: absque tui oris seu animi rubore patieris si ego, minimus ex auditoribus tuis unus, bona semper cum pace tua, erroris huius nebulam, antequam ad ulteriora progrediar, paucis absolvam. Satis equidem esse compertum volunt quidam hiis in partibus honesti homines, tam etate quam etiam dignitate venerabiles, non unum sed duos, ut iam pretactum est, et longe diversos, hos quos dixi unum putabas fuisse Petros. Nam, cui cognomento «ravennas» est, non a patria, cum imolensis fuerit origine, sed a presulatu Ravennatum maximo, quem circa trecentesimum et quinquagesimum Christi annum gessisse demonstrant, iniunctum asserunt, insuper affirmantes, in natali patria eum diem ultimum clausisse ac ibidem in basilica Cassiani martiris eius sepulcrum sacris honoribus ab incolis venerari: esto velint alii, eum Gregorii pape tempore, post sexcentesimum annum a quo Verbum caro factum est, una cum eodem vixisse pontifice et eiusdem tanquam collocutoris sui in suo <title>Dialogo</title> fieri tam crebra mentio ab eodem. Sed de hoc alias. Damianus autem origine vere extitit ravennas, uti ea que de gestis eiusdem leguntur ostendunt, et ex heremo Fontis Avellane, cui tunc tam sanctitate quam etiam preerat officio prioratus, a Stephano VIIII pontifice summo ad apicem hostiensis episcopatus et cardinalatus insigne promotus est; qui quidem Stephanus post millesimum annum ex quo Deus natus est homo, pontificatum tenuisse quorundam testantur annales. Habes ergo, qui unum sortiti sunt nomen, tempore patria dignitate et cognomento fuisse diversos. Nunc, ut studiis tuis et laudabili exercitio satisfactum sit, ad reliquum veniendum est. Dum igitur Damiani, circa quem amici relatu potissime angebaris, acta inter Ravennates ab ipsis Ravennatibus instanter perquiro, non aliud penes illos invenio, preter sancti hominis nomen, quam si extremos Hispanos de gestis aut moribus Yndorum interrogem: et quod turpius est, ut de reliquis sinam, dum ipsos suos non dicam urbanos, heremitas sed suos percunctor, non aliter stupidos video verba suscipere, quam si de quo velis Thebaidis solitudinis et antiquissimo heremita perquirerem. Stupeo et ego, tam conspicuum religione virum inter concives et vestium tantum non operum successores, et in cenobio quod secus adriaticum litus suo opere constructum est et in quo ipse primus sue professionis heremitas instituit Peccatorisque cognomen assumpsit, non aliter cognitum cernens quam a Mauris Lucianum bellovagensem seu armenum Basilium vel quem vetustiorem et exterum magis dicas incognitum. Iam, fateor, stomacans, tam suorum monacorum desidiam quam inertiam civium dampnans, a proposito desistebam: et ecce senex affuit quidam dicens: «Amice, memini, nisi fallor, audisse iamdudum quod viri huius <title>Vitam</title>, de quo queris solummodo, domi habere debeam; quam si cupis, perscruptemur et habeas». Notavi quid diceret, et tu, quanta celebritate tam sacri hominis monimenta servaverit, potes advertere. Quid multa? Imus et introducor: paratur illico congeries maxima inutilium scripturarum fumosis egesta sacculis, quas dum me ipsum quasi credulum nimis riderem, et quicquid pro volumine rebar esse quod querebatur inspicerem, fortuna arbitror tua factum est ut quaternus ex papiro veniret in manus, quem et vetustate et incuria fere corrosum et mille seu aque seu spurcissimi liquoris alterius notis aspersum video. Abicere invisum volui, nec multum abfuit: erui tamen, cum torvis oculis prima eius in pagina inscripti operis titulum reiecturus aspicerem <title>Vitam Petri Damiani</title>. Letus ergo eventu, com quaterno in camerulam meam recessi, reperique ante omnia illam a Iohanne quodam compositam et Liprando cuidam tunc priori heremi Fontis Avellane transmissam; eius vero Iohannis nullum nec prenomen nec agnomen nec cognomen erat, hoc preter, quod se penes eundem Petrum in heremo et in presulatu fuisse liquido fatebatur, et quedam, in hiis que scribebat, vidisse etiam testabatur. Attamen, dum intentus cuncta legendo perquiro, nedum sinamus pro meritis reverendissimi viri sed nec ingenio tuo satis digne conscriptam comperio, quin imo tanta et incomposita abundantia supervacaneorum verborum exundantem aspicio, ut michi etiam legenti inferret fastidium; quam ob rem, ratus illam tibi demptis superfluis cariorem, nil ex substantialibus pretermictens, paululum lepidiore sermone Iohannes Iohannis scribens vestigia imitatus sum ut tibi transmictam. Si quod tibi gratum sit feci, bene se habet; si originalem illam muliercularuin conventibus quam disciplinato homini aptiorem volueris, scribito: ego ut habeas curabo solerter. Et cum nil aliud ex eo hucusque compertum sit, verbis finem facio. Vale, preceptor eximie.</p>
            <closer>
               <dateline>Scripta in cloaca fere totius Gallie cisalpine IIII nonas ianuarii.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XII</head>
            <opener>
               <salute>A BARBATO DA SULMONA</salute>
               <dateline>(1362)</dateline>
            </opener>
            <p>Barbato sulmontino Iohannes de Certaldo.</p>
            <p>Suscepi, dilectissime vir, epistolam tuam cum interclusa ab illustribus viris celesti homini Francisco Petrarce transmissa, quas dum non contentus legisse semel, iterum et tertio legerem, non aliter quam si eorum inmistus colloquio astitissem, vota talium comprehendisse sum ratus. Hec etenim, urgente ostentatione quadam qua creduli falluntur plurimum, impetu primo amplissimis in patulum verbis effunditur, et illico carioribus supervenientibus curis in nichilum facile disgregatur. Quanti, queso, putas esse apud huiusmodi <title>Scipionem</title>, si parvula ac momentanea dignitas afferatur, si vectigal a subditis exigendum sit, si fortuna paululum a solito moveatur? Vidisti sepius, et quorsum tendat talium delectatio cognovisti: quam ob rem puto minus miraberis si horum circa talia desiderium floccipendam et ad tuum veniam, quo delectatus sum plurimum, eo quod existimem vere in studii perspicacitate fundatum, et in quo sumus ut scribis ipse concordes. Hiis certiorem te facio quod, quantumcunque suasiones tuas libens volensque suscipiam, hucusque non expectassem quod suades. Pluribus quippe ante annis, dum apud Mediolanum et Patavum cum divino homine isto consisterem, vires omnes exposui, et hiis fere omnibus rationibus quibus et tui proceres in sua epistola et tu in tua uteris, et aliis insuper usus sum, ut sacrum pectus mollire flectere et in nostrum desiderium possem deducere, ut scilicet ex conclavi <title>Scipio</title> miris ornatus splendoribus (vidi quidem) emicteretur in publicum; sed frustra, multis ab eo factis in contrarium argumentis. Et quis, queso, cum nostri evi eloquentie principe verbis pugnet? Non tanti sum ego, quin immo, fateor, dum illum audio obmutesco, ultroque a se responsa concedo. Nec minus adverti, illum diu adhuc nostris votis contrarium permansurum. Heu michi! quid «diu» dixi, cum timeam in eternum? A desideriis nostris avertit oculos Deus, et longe magis amariora quam putes, ut querele atrioris causam haberemus, inmiscuit, ob quam non solum magnificum <title>Scipionem</title> in spongia periturum timeo, sed ne preceptor noster egregius una cum reliquis admirandis operibus suis nobis Ytalisque ceteris pereat expavesco. Et ut, qui te fortunarum mearum omnium participem vellem, faciam novissime infelicitatis esse consortem, quid de illo sentiam, paucis explicabo. Pridie XVI kalendas maii a Laureato nostro epistolam unam suscepi, in qua, cum a Mediolano quibusdam erumpnis meis solamen placidum porressisset, animum iam surgentem versa cuspide vulneravit, scribens se ad Boemos imo Sauromatas ultimos e vestigio recessurum, et, ut ex sensu verborum suorum accipio, ibidem moraturum. Nam sic ait: «Ego autem – o res hominum volubiles! – vocatus ad occasum ad arthon vado, illuc quoque vocatus a Cesare miris precibus, et vado libens ut evadam; durum iter, sed si perveniam suavis metha» etc. Iam vides quid de homine, nedum de rebus a se compositis, sperare possimus. Hinc dolens merensque sum, et spe destitutus omni studia mea qualiacunque preterita dampno, et quod michi vite superest spatium vilipendo. Nam hunc sacra nemora, sonori fontes, sorores omnes castalie et Apollo perlucidus ipse, quos olim ex Grecia in cisalpinam Galliam inter Eridanum Ticinumque contrasserat, sequuntur ad immanes barbaros abeuntem. Ob hoc autem ego cupiebam atque proposueram hiis diebus Patavum ire, ut illum ibidem ante discessum viderem et ab eo extrema mandata susciperem, ac inde Neapolim usque pergere nostrum visitaturus Simonidem, necnon et te medio itinere revisere atque portare tibi <title>Buccolicum carmen</title> quod, non diu est, fere vi ab illo Mediolani excerpsi; volebat enim rerum suarum tenacissimus homo, ut et hoc cum <title>Scipione</title> sub modio latitaret; ac insuper <title>Invectivarum</title> quatuor libros <title>in medicos</title>, quos ad me petitos tam liberaliter pluribus ante annis Ravennam usque transmiserat. Verum paupertas et rei familiaris cura et non satis habere certum quando Patavum venturus homo, ac etiam consistere apud Siculos cum Magno Senescallo Simonidem audisse, vetuere. Sane <title>Buccolicum carmen</title> describi faciam ut ad te mictam, si scripseris cui concedam. Nec arbitreris id esse tantummodo quod tu habes aliique quamplures, <title>Monicum</title> et <title>Argum</title>: in duodecim quidem eglogis omne distinctum est. Sed quid multa? Excessi scribendo propositum: sic enim egit impetus, ut papirus fere antequam adverterem compleretur. Ignoscendum amico est, et ob scribendi raritatem facilius est tollerandum. Et ne te morer ulterius, vale, dilectissime michi, mei memor.</p>
            <p>Queso parcas interlineaturis atque lituris: non enim fuit michi spatium rescribendi.</p>
            <closer>
               <dateline>Scriptum Florentie idibus maiis, surgente iam sole.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XIII</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO NELLI</salute>
               <dateline>(1363)</dateline>
            </opener>
            <div2 n="1">
               <p>[...] nisi ipsum scripturum crederem, in prolixiorem sermonem procederem. Et ut aliquando in finem veniam, certissimum habeo te brevi sed acerrime epistole tue tam longum non expectasse responsum: verum quoniam illam non ex mero tuo ingenio dictatam sentio; cognosco enim verba, cognosco versutias et conceptas ex aliena astutia indignationes calamo tuo scriptas; evomendum omne mentis fore conceptum visum est, quod paucis fieri litteris non poterat [...] puerile enim est arbitrari apium alvearia tangere, nec totius examinis aculeos in faciem expectare. Parvo quippe urentis trunci tactu innumerabiles faville consurgunt. Caveat, et tu cave ne me in invectivas provoces: videbis quantum arte illa valeam plus quam credas. Lavisti me aqua fervida: ego autem non te, ut debuissem, rasi cultro dentato; sed quod minime factum est, ni tacueris, fiet in posterum. Vale.</p>
               <closer>
                  <dateline>Venetiis II kalendas iulii.</dateline>
                  <signed>
                     <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
               </closer>
            </div2>
            <div2 n="2" lang="it">
               <p>A me era animo d'avere taciuto; tu con la tua mordace epistola in parole mi commuovi. Certo io mi doglio, però che non sempre ad onesto uomo si confà spargere quello che essa verità patirebbe, acciò che non paia in istimolo avere rivolta la lingua, e, mentre che egli dice il vero, sia riputato maldicente: ma perciò che l'innocenzia si debba difendere, ed io offeso sono accusato, è da venire in parole. Tu scrivi, innanzi all'altre cose, che io sono uomo di vetro, il quale è a me non nuovo soprannome: altra volta tu medesimo mi chiamasti «di vetro». Di quindi aggiugni, quasi adirato, che io sia subito, e finalmente con più largo parlare scrivi che io non doveva così subito il partire, anzi la fuga dal tuo Mecenate arrappare, e che l'animo ti stava che secondo il parere mio ogni cosa mi sarebbe suta apparecchiata, e quindi non essere senno l'averlo turbato; lodando, dopo questo, il tornare. E benché la pestilenzia mi spaventi o mi contrasti il caldo della state, utile tempo mi conforti ad aspettare, e per la tua fede affermi che al desiderio mio troverò ogni cosa apparecchiata; affermando, Mecenate tuo essersi vergognato quando udì il mio partire, però che a molti sia paruto che per sua colpa mi sia partito, e che, se fede m’avesse potuto prestare, non sarebbe avvenuto che partito mi fussi, e se al tutto mi fussi voluto partire, con debiti onori e doni convenevoli me infino nella propria patria arebbe rimandato: ed altre cose più inframmetti non meno piacevoli che gravi, quasi quel primo ardore sia ito in cenere. Ho, se io volessi, o che ridere o che rispondere. In verità nel proprio tempo sarà riserbato il riso: ma allo scritto, non come tu meriti ma come alla gravità mia si confà, risponderò. Niuno certamente arebbe potuto questo che tu di' scrivere, che non fusse con più paziente animo da comportare, con ciò sia cosa che uno altro potesse per ignoranzia avere peccato: ma tu no, però che d'ogni cosa sei consapevole, e sai, contra la mente tua hai scritto Se forse di': «Non me ne ricorda», possibile è gli uomini sieno dimentichi; ma non sogliono le cose fresche così subito cadere della memoria. Che diresti tu se, poi che queste cose sono fatte uno anno grande fusse passato, con ciò sia cosa che non ancora il sole abbia perfettamente compiuto il cerchio suo? A Messina, in quelli dì che il nostro re Lodovico morì, di questo mio infortunio si fece parola; tu adì ventidue d'aprile seguente queste cose scrivi. Dirai che sia dimentico? O buono Dio, ecco senno! non sappiendo io, del fiume di Lethe assaggiasti? Forse che n'assaggiasti: e se non n'assaggiasti, tu ti dovevi ricordare delle lettere di Cicilia a me scritte di mano del tuo messere Mecenate, egregio albergo delle Muse, con quanta istanzia io sia in quelle chiamato, con quante promesse acciò che io venga; alle quali acciò che io fussi più inchinevole, nell'epistola scritta di mano di Mecenate era posto che io venissi a partecipare seco le felicità sue. E se io volessi mentire, le lettere sono ancora intere, per dare certissimo testimonio alla verità, se elle fieno domandate. Ma acciò che io dica, che so tutto, qualche cosa, confesso spontaneamente che io fui alquanto in pendente, lette le lettere sue. Certamente io temeva, altre volte sperto, non quelle larghe promesse, non la disusata liberalità, non la molta dolcezza delle parole ricoprissono alcuna cosa meco che vera, o vero inducessono scorno. Finalmente da me, poco fidandomi, l'epistola tua rimosse il dubbio, e, con pace del tuo Mecenate sia deto, a te credetti. Me nella promessa del venire i conforti tuoi sospinsono, però che tu sapevi che modo fusse a me di vivere nella patria, che ordine e che studio: e però nell’animo mio fermai che tu non dovessi uno uomo d'età compiuta consigliare che entrasse in nuovi costumi o diversi agli usati; e così venni nel consiglio tuo. Ed acciò che tu dopo il mio venire ragionevolmente non mi potessi dire troppo sciocco, io ti scrissi una lettera, la copia della quale è appresso di me, nella quale interamente ti faceva savio che animo fusse in me venendo costà: e non troverai, se tu la producerai innanzi, me avere commessa alcuna cosa contro a quella. Ma che dico io molte parole? Io venni con malo augurio, ed a Nocera te ed il tuo Grande trovai. O lieto dì, o ricevuta festevole! Non altrimenti che se io tornassi da' borghi o del contado vicino a Napoli, non con viso ridente, con amichevole abbracciare e graziose parole dal tuo Mecenate ricevuto sono: anzi, appena portami la mano ritta, in casa sua entrai. Augurio certamente infelice! Di quindi il seguente dì venimmo a Napoli, dove, acciò che io non racconti tutte le cose che avvennono, subitamente la parte della chiara felicità secondo la promessa mi fu assegnata, te ciò faccendo, con ciò sia cosa che tu fussi proposto al governo dello splendido albergo: onorevole ed egregia parte e con lungo imaginare pensata! Sono al tuo Mecenate città nobilissime e castella molte, ville e palagi e grandissimi poderi, più luoghi riposti e nascosi e dilettevoli, acciò che io non dica l'altre grandi cose di grandissimo splendore chiare; il che avere aperto a te è sanza dubbio di soperchio. Intra queste cose così risplendenti era ed è una breve particella attorniata e rinchiusa d'una vecchia nebbia di tele di ragnolo e di secca polvere, disorrevole, fetida e di cattivo odore e da essere tenuta a vile da ogni uomo quantunque disonesto, la quale io spessissime volte teco, quasi d'uno grande navilio la più bassa parte, d'ogni bruttura recettacolo, «sentina» chiamai. In questa io, sì come nella conceduta parte della felicità grandissima, quasi nocivo, non come amico dalla lunga, sono mandato a' confini; la possessione della quale acciò che come destinato abitatore pigliassi, innanzi all'altre cose mi ricorda (non credere che io sia dimentico), per tuo comandamento fatto, già tenendo noi mezzo novembre, ed ogni cosa aggranchiata per l'aere fresca e contratta, e stante la pestilenza ed intorno ogni cosa tenendo, sopra il solare di sasso, uno letticciuolo pieno di capecchio piegato e cucito in forma di piccole spere, ed in quella ora tratto di sotto ad uno mulattiere, e d'uno poco di puzzolente copertoio mezzo coperto, sanza pimaccio, in una cameruzza aperta da più buche, quasi a mezzanotte, a me vecchio ed affaticato è assegnato, acciò che insieme col mio fratello mi riposassi. Gran cosa certo ad uno avvezzo a dormire nella paglia! O notte da ricordarsene, di stigia nebbia offuscata, trista ad ambedue noi ed angosciosa, ma al più vecchio tristissima! Con ramaricose vigilie, non mai venendo il dì, s'è consumata, e non sola: ma molte, e non sanza dolore incomportabile, più misere questa seguitarono. Volesse Dio che piuttosto aliga o ulva di padule, se la felce o le ginestre mancavano, vi fusse suta posta! Oh! come bene e come convenientemente sono ricevuto! Forse che non più splendidamente ad Alba per addietro fu Perseo da' Romani o da' Tiburti Siface, per addietro chiarissimi re, allora prigioni, ricevuti sono. Ma tu, che se' uomo oculato, non ti ricordavi che abito fusse quello della cameretta mia nella patria, che letto? e quanto male si confacessono con le cose da te apparecchiate? Forse che, sì come della sventurata Ecuba per addietro de' Troiani reina chiarissima leggiamo, me converso in cane stimorono i fanti tuoi? Per la Dio grazia io sono ancora uomo: e se io avessi desiderato [...] sterquilini ed i brutti e disorrevoli luoghi, abbondevolmente gli arei nella patria trovati: non m'era necessità per questi, e spezialmente per abitare una sentina, con tanta mia fatica essere venuto a Napoli. Ma che è? In questa medesima sentina al disorrevole letticciuolo s'aggiugne l'ordine dimestico, de' desinari lo splendido apparecchio, degl'invitati a desinare dilettevole compagnia: la qual cosa, non che io creda che tu nol sappi, ma acciò che tu un poco ti vergogni, ti scrivo. A quelli che nella casa reale entravano, tessuta di travi orate, coperta di bianco elefante (trista battaglia con le cose contrapposte al vedere, al gusto e all'udito!), si vedeva in un canto una lucernuzza di terra, un solo lume mezzo morto, ed a quello, con poco olio, della vita trista e continua battaglia. Dall'altra parte era una piccola tavoletta, di grasso e spurcido canovaccio, da' cani o vero dalla vecchiaia tutto róso, non da ogni parte pendente, e non pienamente coperta, e di pochi e di nebbiosi ed aggravati bicchieri fornita; e disotto alla tavola, in luogo di panca, era un legnerello monco d'un piè: credo che questo nondimeno fusse fatto avvedutamente, acciò che, accordantesi il riposo di coloro che sedevano con la letizia delle vivande, agevolmente non si risolvessono in sonno. E, posto che nel focolare nullo fuoco avesse, intorno il fummo della cucina e messo della vivanda occupava ogni cosa. Queste così fatte cose reali e cotali tavole crederò, se tu vorrai, Cleopatra egizia avere usate con Antonio suo. Dopo queste cose, a brigata venieno di quinci e di quindi baroni: dico ghiottoni e manicatori, lusinghieri, mulattieri e ragazzi, cuochi e guatteri, ed usando altro vocabolo, cani della corte e topi dimestichi, ottimi roditori di rilievi. Ora di qua ed ora di là discorrendo, con discordevole mugliare di buoi riempievano tutta la casa: e, quello che m'era gravissimo al vedere ed all'odorato, mentre che le mezzine ed i vasi da vino spesse volte di quindi e di quinci rompessono, il rotto suolo immollando, e la polvere ed il vino co' piedi in fango convertissono, di fetido odore riempievano l'aria del luogo. Ohimè! quante volte non in fastidio solamente, ma in vomito fu provocato lo stomaco! Dopo questo, il prefetto della reale casa, sucido disorrevole e non in abito discordante dalla casa, pochi e piccolini lumi portando in mano, gli occhi lagrimanti per lo fummo, con roca voce e con la verga dà il segno della battaglia e comanda che vadano a tavola quelli che debbono cenare. Di quinci io con pochi entrava alla prima tavola, come più onorato nella sentina, ma nel conspetto mio sozza ed incomposita turba ruinava: sanza comandamento aspettare, dove la fortuna gli concedeva, ciascuno alla mangiatoia s'acconciava, desideroso del cibo; ed a mio dispetto spessissime volte verso costoro io voltava gli occhi, i quali quasi tutti vedeva con gli anari del naso umidi, con le gote livide, con gli occhi piangenti, in gravissima tossa essere commossi, e dinanzi a sé ed a me marcidi e rappresi umori sputare. E non è maraviglia: mezzi vestiti quasi tutti di sottilissimi e manicati pannicelli, presso al ginocchio nudi, e disorrevoli e tremanti, scostumati, affamati, a guisa di fiere trangugiavano le vivande poste loro innanzi. Che dirò de' vasi boglienti per li cibi? Simili a quelli del grande Antioco re d'Asia e di Siria forse li penserebbe uno altro, tirato da falsa fama: io non te posso ingannare, che ogni cosa avevi apparecchiato. Egli erano di terra: la qual cosa io non danno, però che questi così fatti per l'addietro avevano in uso Curzio e Fabrizio, uomini venerabili; ma egli erano sozzi, e, sì come spesse volte io pensai, dalle botteghe de' barbieri, e di quelli che pieni di corrotto sangue tengono i barbieri di Napoli, parevano essere suti imbolati. E se alcuno ve n'era di legno, nero ed umido e che sapeva e sudava del grasso di ieri erano posti innanzi; il che spesse volte di tuo avvedimento m'avvidi essere stato fatto, acciò che la carne innanzi posta, pigliando il sapore del legno, non diventasse sciocca. Dirai forse: «Se tu sai che io il sapessi, perché me lo scrivi?». Per Ercole! non per altro, se non perché tu t'avveggia che ancora io mi sia avveduto che quello che quivi era non era di Malfa. Il proposto della sala (come appresso a certi nobili per addietro vidi per consueto cibi apparecchiati quasi con la voce del banditore annunziare) l'anno precedente, acciò che io non dica il mese o il dì, ti mostrava l'ordine del seguente, il quale dal cuoco era osservato. Buoi di vecchiaia e di fatica o d'infermità morti si cercavano da ogni luogo, per tua sollicitudine dicevano molti, il che appena credeva ricordandomi come per addietro solevi essere sollicito intorno alle buone cose; così o troie spregnate o colombi vecchi, che arsi o mezzi cotti a' cenanti s'apparecchiavano, perché, secondo l'autorità del re Ruberto, in nutrimento più forte si convertissono: ed oltre a questo, Esculapio, Apollo ed ancora Ipocrate e Galieno queste interapentiche vivande non molto commendano, e spezialmente in questo pestilenzioso tempo. Oh come ben fatto! acciò che più pienamente la tua masserizia si conoscesse, tra due di quelli che sedevano alla prima tavola tre castagne tiepide venivano innanzi. Io non aveva detto le quisquilie: piccolissimi pesciolini, ancora a' mendicanti lasciate, delle quali il dì del santo digiuno èramo pasciuti, cotti in olio fetido! Ma per ristoro delle sopraddette cose sopravvenivano vini o agresti o fracidi o vero acetosi, non sufficienti a tôrre via la sete, eziandio se molta d'acqua vi si mettesse. Questo non arei mai creduto essere stata tua operazione, se tu avessi cenato con noi, perché mi ricorda con quanta cura tu solevi cercare gli ottimi vini; ma tu, sì come savissimo sempre, lasciata la sventurata moltitudine, salivi il monte di Crasso e ne' conviti reali, o, se piuttosto vuoi, del tuo Mecenate, t'inframmettevi, ne' quali erano più larghi bocconi messi ne' vasi d'argento, e quivi ottimi vini sorsavi: magnifiche cose veramente e degne del tuo grande Mecenate, interamente ragguardanti e dirittamente alla felicità promessa. Forse che tu dirai: «Che aresti voluto? Non conoscevi tu il costume de' cortigiani? Quello che basta agli altri non doveva bastare a te?». Ottimamente di', anzi santissimamente ed amichevolmente. Conobbi dalla mia puerizia i costumi de' cortigiani e la vita loro: ma non mi credeva essere chiamato per seguitare quelli o per osservarli, anzi per essere partefice della felicità del tuo Grande; e nella lettera mia, innanzi che io venissi, chiaramente protestai che io non potrei sofferire quelli. Perché adunque, se questo non era all'animo di Mecenate, non m'era negato l'andare? Nondimeno io non desiderava quello che tu pensavi, però, che se io sono di vetro al giudicio tuo, io non sono uomo goloso né trangugiatore né ancora per troppa mollezza affemminato. Io non t'arei chiesto vini di Tiro o vero di Pontico o vero, quelli che sono più presso, vini del monte Miseno o delle vigne dell'Abruzzo o delle vigne di Lombardia a succiare; non t'arei chiesto uccelli di Colco, d'Ortigia non fagiani e starne, non vitelle o capretti di Surriento, non il porco salvatico di Calidonia vinto da Meleagro, non i rombi del mare Adriatico, non l'orate o l'ostriche condotte dalla chiusura di Sergio Orata, non le mele di Esperida, non le vivande degl'imperadori, non le piume di Sardanapalo, non i guanciali della reina Didone, non letto ornato di porpora, non la casa d'oro di Nerone Cesare; non lusinghieri, non citaristi, non fanti con le chiome ricciute, non i baroni del Regno. Queste delizie e del tuo Grande e di coloro che lussuriosamente hanno sollicitudine della gola si sieno. Ma arei io voluto quello che spessissimamente domandai, cioè una casellina rimossa da' romori de' ruffiani garritori, una tavola coperta di netti ed onesti mantili, cibi popolareschi ma nettamente parati; e, con queste cose così temperate, vini vulgari ed in netto vaso e dalla diligenzia del celleraio conservati; un letticello secondo la qualità della mia condizione, posto in una camera netta: queste cose non sono troppo di spesa né sconvenevoli. Se tu nol sai, amico, io sono vivuto, dalla mia puerizia infino in intera età nutricato, a Napoli ed intra nobili giovani meco in età convenienti, i quali, quantunque nobili, d'entrare in casa mia né di me visitare si vergognavano. Vedevano me con consuetudine d'uomo e non di bestia, ed assai dilicatamente vivere, sì come noi Fiorentini viviamo; vedevano ancora la casa e la masserizia mia, secondo la misura della possibilità mia, splendida assai. Vivono molti di questi, ed insieme meco nella vecchiezza cresciuti, in degnità sono venuti. Non voleva, se io avessi potuto, che, volendo essi continuare l'amicizia, che eglino m'avessono veduto disorrevolmente vivere a modo di bestia e che ciò avvenire per mia viltà pensassono. Forse che tu dirai, queste essere femminili ragioni e non convenirsi ad uomo studiante. Confesso essere delle femmine le dilicatezze, e così essere degli animali bruti bruttamente vivere. In tutte le cose si vuole avere modo: io veggo gli uomini nobili osservare quelle cose che io domando, ed intra' grandissimi e singulari mio Silvano, l'orme del quale quanto posso discretamente seguo; se tu danni lui poco mi curerò se tu me danni. Queste cose a me spesse volte promesse però che solamente una volta non m'erano date, ed io quelli allettamenti sofferire non potessi, sono constretto di tornare alla liberalità del nobile giovane cittadino nostro Mainardo de' Cavalcanti, consapevole: e spessissimamente di ciò pregando, lasciata la sentina, da lui con lieto viso sono a tavola ed albergo ricevuto: e non dubito che per la Dio grazia e per la sua operazione o viverò o sarò sano. Ancora il fratel mio, benché non molto in costumi vaglia, non potendo sofferire quelli fastidi, all'albergo se n'andò, appresso il quale esso si difese. Così dal peso mio il tuo Mecenate alleggerai, ed esso tuo magnifico Mecenate, quasi da' magnifichi fatti impacciato, infignendo di non vedere, tacito sel sostenne, e tu molto maggiormente. Ma non più liete cose ci restano. Sai che, mentre che quasi seperato con l'ottimo giovane un pochetto mi ristorassi, con quante letteruzze e con quante ambasciate io fussi dal tuo Mecenate chiamato, acciò che insieme con tutti i libri miei quasi da parte alquanti dì a lieto riposo vacassimo; e poi che per mia disavventura fui venuto, sai quante sconvenevoli cose io soffersi. Tu ti puoi ricordare, non meno realmente quivi che nella sentina io fussi ricevuto. Una fetida cameruzza mi fu conceduta, quasi così fatte cose a me in pruova, come se meritate l'avessi, si cercassono. Di quindi un letticciuolo di lunghezza e di larghezza appena sufficiente ad un cane mi fu apparecchiato. Oh! con che schifi e quasi lagrimosi occhi lo riguardava! Io non negherò che, se io non avessi avuti i libri, di certo immantanente mi sarei tornato a Napoli; stetti adunque, legato con quella catena. E perché forse il tuo Grande non molto credeva a coloro che gli ridicevano quanto vituperevolmente io fussi in luogo così publico trattato, esso medesimo volle vedere: ed attorniato da una brigata di gentili uomini entrò nella puzzolente camera, ogni ambito della quale con uno agevole volgere d'occhio poteva ciascuno vedere: niuno ripostiglio era in quella, ogni cosa era in aperto. Vide adunque tra l'altre cose il letticciuolo, e, quello che dell'animo cacciare non mi posso, tacito riguardò. Volesse Dio che almeno una delle lagrime da Cesare concedute al morto Pompeo avesse date, poi che esso vedeva quello che e' desiderava: forse che arei creduto per pietà dell'indegna trattagione essere suta conceduta, e più lungamente m'arebbe potuto schernire. Stava nel conspetto di coloro che venivano, tratti dalla fama de' libri, il diffamato e servile letticciuolo, non sanza molto rossore della faccia mia: ma della mia vergogna Dio ebbe misericordia. Entrò per ventura in quello luogo un giovane napolitano di sangue assai chiaro, il quale, ricordandosi dell'amicizia vecchia, venne per visitarmi. Questi, poi che visitato m'ebbe, come vide quello letto di cane, crudeli bestemmie sopra del tuo capo e del tuo Grande cominciò a pregare: con parole accese d'ira dannava maladiceva e bestemmiava la miseria e l'inconsiderata smemoraggine d'ambedue voi. L'impeto di cui poi che con piacevoli parole io ebbi pacificato, immantanente salito a cavallo volò a Pozzuolo, dove allora a caso era l'abitazione sua, ed uno splendido letto con guanciali mi mandò, acciò che, ragguardato il letto, dalle cose di fuori io non paressi di più vile condizione che l'amico mi giudicasse: e non cade del petto mio con che torti occhi tu ragguardassi quello. Ma di questo altrove mi sfogherò. Venne da poi il dì che questo tuo così memorabile uomo ed amico delle Muse richiamò a Napoli le femmine sue, le quali a Tripergole molti dì festevoli erano sute; e perché di tuo ufficio era, non guattero, non fanticello alcuno vi rimase, che tu, apparecchiate le bestie perché il mare era tempestoso, non facessi con le sue cose portare. A che dico io molte cose? Tutte le masserizie furono portate via, infino ad un sedile di legno ed uno orciuolo di terra: io solo, con la soma dei libri miei, fui nel lito lasciato insieme col fante mio, sanza le cose necessarie al vivere e sanza niuno consiglio. Tu sai meglio di me che quivi non era taverna, non amici alle case de' quali io potessi diporre le cose mie e pigliare il cammino a piè; niuna cosa era quivi da vendere né utile al vivere, se tu non ve ne porti: per la qual cosa io fui constretto a fare un lungo digiuno, e, quello che m'era gravissimo, io era quasi un giuoco da ridere ad ognuno vedendomi andare intorno al lito. Finalmente, poi che due dì gli occhi rivolti pel mare ed alcuna volta pel cammino di terra aspettando ebbi affaticati, vennono mandati da te che le mie cosette portarono a Napoli, e nella sentina del tuo Grande, se io vi fussi voluto tornare. Né m'uscirà mai di mente mentre che io viverò, perché tra noi mi sia doluto, me quasi un vile schiavo essere suto da te lasciato nel seno di Baia, primieramente essere suto chiamato «di vetro». Ma, tornando a Napoli, però che il mio Mainardo al servigio della reina obligato trovai essere andato a Sant'Eramo, dalla sentina spaventato, a casa uno amico mercatante e povero mi tornai spontaneamente, ciò il tuo Mecenate pazientemente sofferendo; col quale, faccendo esso vista di non vedere, cinquanta dì o più fui non sanza vergogna, cioè infino al mio partire. Ma qui è da fermarsi un pochetto, acciò che io apra un poco quello che io ho scritto ed infino a qui paruto che con mansueto animo abbia passato. Deh! dimmi: ètti paruto la persona mia così vile? Conoscimi tu per così da poco, per così indegno almeno d'un poco d'onore, che tu debbi avere stimato che io sia da essere trattato con sì orribili villanie, con così servili? Donde m'avevi tu ricolto? del loto o della feccia? Donde m'avevi tu cavato? della prigione de' servi? Donde m'avevi tu tratto? de' ceppi o della puzza della prigionia? Donde m'avevi tu sciolto? dalla mangiatoia della maliziosa Circe? che così vilmente, così bruttamente, così al tutto merdosamente me, o vero per tua natura o vero sospinto dal tuo Mecenate, dovessi avere così trattato? Non veramente: ma dalla casa mia, dalla patria mia, da quello luogo nel quale, benché non reali, almeno alla qualità mia convenevoli vivande abbondevolmente erano date. Donde adunque viene questa negligenzia così del tuo Mecenate come tua, questa.schifiltà, questo scherno? Aveva io scherniti voi? avevavi io fatti da poco? avevavi io disonestati in lettere o in parole? Non veramente. Io mi penso che il tuo Mecenate si pensasse che io fussi uno de' suoi greculi e che io non avessi altro refugio se non la sentina sua. Egli è ingannato. Io n'ho molti ed onorevoli, dove il suo è vituperevole; e benché egli sia grande e ricco, non dubito che io non sia molto più onorevole di lui, da coloro che ambedue ci conoscono, riputato, benché io sia povero. In uno altro che in me questa sua abominevole magnificienzia dimostrare doveva, e tu la preeminenzia del tuo ufficio. Ma tolto non sarà tempo a queste cose, se io vivo. Nondimeno, con ciò sia cosa che le promesse più e più volte fattemi non mi fussono attenute, per non mangiare il pane il quale si doveva dare mangiare a' figliuoli del mio oste cortese, e per non essere più straziato dal tuo Mecenate, con ciò sia cosa che più volte te l'avessi detto dinanzi, con quella temperanzia che io potei al tuo Grande domandata licenzia, posto che dall'amico mio partissi, e partendomi, a Vinegia me ne venni, dove dal mio Silvano lietamente ricevuto fui. Ma tu, al quale il campo della battaglia rimase vòto, ti puoi della mia simplicità ridere e del disarmato nimico triunfare; nondimeno, per grazia di Dio, tu non mi puoi più oltre fare ingiuria: io sono in luogo sicuro. Ma poi alquanto, constrignendomi tu, io ho pianta la mia miseria, a divellere i denti i quali con l'epistola tua nell'innocente con tutte forze se' ingegnato di ficcare, è da venire. Tu mi di' «uomo di vetro», il che a tutti i mortali ed a te ed a Mecenate tuo dovevi dire, però che tutti siamo di vetro: e, sottoposti ad innumerabili pericoli, per piccola sospinta siamo rotti e torniamo in nulla. Ma tu non avevi questo animo mentre che queste cose contra me dicevi, ma con sozza macchia la constanzia mia ti sforzi di guastare. Questo non so perché, con ciò sia cosa che da te niuna così fatta cosa abbia meritata. Uno uomo di vetro con un piccolo toccare, pure che contro a suo beneplacito si faccia, si turba e tutto si versa ed infino allo 'mpazzare s'accende, eziandio se giustamente sia ripreso. Ma egli è da vedere, se io dico il vero, al tuo giudicio, se solamente una volta io sia suto sospinto e commosso in ira. Non sostenni io, benché con doloroso animo, la fetida ed abominevole sentina due mesi, degna da essere fuggita da' corbi e dagli avoltoi? Certo io la sostenni. Non sono io suto straziato ed uccellato con cento vane promesse? non ingannato come un fanciullo con cento bugie? non sono io constretto dalle villanie e schifiltà vostre ad abitare l'altrui case? Veramente sono; e nol puoi negare, benché tu voglia. E benché queste cose sieno gravissime a sostenere, quando me versare o rompere, o furioso mi vedesti tu? Io confesso che io mi sono ramaricato teco, ma sanza romore e sanza tumulto, con voce mansueta o quasi con tacito parlare. È questo costume d'uomo di vetro essere sei mesi con taciturnità tirato da tante bugie? Tu aresti forse voluto che io, guidato dall'esempio tuo, avessi infino al fine della vita sostenuti questi fastidi (non mi penso, però che io fussi detto meno di te paziente), acciò che con la pigrizia mia io rendessi te scusato? Tolga Dio questa vergogna da uomo usato nelle case della filosofia, dimestico delle Muse e conosciuto da uomini chiarissimi ed avuto in pregio, che, a modo delle mosche, con aggirare continuo attorniando vada ora le taverne del macello ora quelle del vino, cercando le carni corrotte ed il vino fracido, e, portando la teglia in mano, i fornari visiti ed i farsettai e le femminelle che vendono i cavoli, per portare ésca a' colombi comperata con piccolo pregio! Non è a me cotale animo; non mi mandò ancora così sotto la Fortuna, benché il tuo Mecenate mi vi abbia voluto mandare. Tu mi potesti già udir dire a lui che me non tiravano i pastorali de' pontefici, non le propositure del pretorio, dal desiderio delle quali sono tirati molti con vana speranza ed in ciascuno vile servigio sono lungamente ritenuti. Oltre a ciò, non a me, come a molti, sozzo ed abominevole amore fa gli omeri d'Atlante nel comportare ogni disonesta cosa. A me è desiderio d'onesta vita e d'onore, al quale tolga Dio che per così abominevole sceleratezza io creda che si vada. Non adunque sono di vetro se, avendo io sostenute alquante cose da non dire, piú oltre sofferire non le potei. Io ti dirò un fatto d'un meccanico, e nostro cittadino, degno di memoria. Io so che tu conoscesti Bonaccorso pittore, uomo plebeo per origine e povero, per animo nobile e ricchissimo. Costui, chiamato da Ruberto re di Ierusalem e di Cicilia, venne a Napoli, ed in quella ora che egli approdò, non trattosi ancora gli sproni né l'uosa, menato fu nel conspetto del re: e da lui domandato de' pregi d'alcune cose particulari all'arte sua ragguardanti, non sanza indegnazione d'animo modestamente rispuose, né prima dal conspetto del re fu rimosso, che, salito a cavallo, per l'orme sue si ritornò e l'altro dì, essendo cercato, non fu trovato. Ma dopo pochi dì, con ciò fusse cosa che a Firenze fusse comparito, domandando quelli che mandato l'avevano che fusse cagione di sì subita tornata, disse lui avere estimato sé essere mandato ad un re, non ad un mercatante: e, per mandare fuori l'indegnazione conceputa per la domanda del re, con brusche parole non temette la singularità del suo artificio all'amplissima degnità porre innanzi. E tu me figliuolo delle Muse chiami «di vetro», il quale sei mesi da uomo di molto minore degnità sono con frasche di fanciullo straziato ed avviluppato? Ottimamente, per Dio! fece Bonaccorso, io vilmente feci lungamente sofferendo. Dici ancora che io sia subito, quasi ruinoso, e sanza consiglio sia venuto al partirmi, e fai te dimentico, affermando te non sapere la ragione d'esso. Duro è fare ricordevole colui che sé contro conscienzia fa dimentico. Oltre a tutti, tu solo fusti consapevole d'ogni mio consiglio, a te l'animo mio aprii tutto, a te i segreti del cuore mio manifestai, a te discernei ciò che io portava nel petto, e non solo una volta ma più: e tu ora fingi di non sapere perché partito mi sia, e chiamimi «subito»? Ma che è? Io farò ciò che tu vuoi, poi che piú non posso essere ingannato. In gran parte disopra la cagione è aperta del mio partire: io non poteva più sofferire i fastidiosi costumi del tuo Mecenate (se io dirò: «e tuoi», io non mentirò), né il disonesto portamento. Ed acciò che tu con ragione non mi dichi «subito», da cinque mesi consiglio del mio partire cento volte ho ragionato teco ed a quello sono suto da te consigliato; ed acciò che più fede io dessi a' detti tuoi, te il simile in breve essere per fare affermavi, dannando tutte quelle cose le quali io dannava: e molte cose le quali per vergogna io taceva, tu medesinío adempievi. Colui adunque che così lungamente il consiglio d'alcuna opera ragiona e delibera, venendo finalmente all'atto, debbe essere detto «subito» o vero «ruinoso» Né io il credo né tu il credi. E se del mio partire le cose che sono dette non pensi assai degna cagione, altre ce ne sono. Aggiugnerolle; le quali a me, forse, taciute, sarebbe suto più onesto, e se io non le scrivessi a te, veramente non l'arei dette: tu nondimeno le serba teco. Temeva i costumi inumani del tuo Mecenate. Se tu non perdesti al tutto con la conscienzia la mente, tu il dovesti conoscere. Però che noi così il collo al giogo sottomettiamo, che il carro a senno del carradore tiriamo, ma esso dalla parte sua intorno a' bisogni di coloro che tirano debba essere desto; la qual cosa niuno mai meno che questo tuo Mecenate avere fatto o fare è certissimo. Io mi credeva che esso, salendo in alto, il vecchio costume volgesse in meglio: ma, sì come chiaro m'avvidi, in peggio lo ridusse la felicità. Al postutto, a lui niuna sollicitudine è o benignità de' miseri che il servono: e sperto favello. Piova il cielo, caggia gragnuola o vero neve, scrolli il mondo la rabbia de' venti, i tuoni spaventino i mortali, i baleni minaccino incendi e le saette morte, escano i fiumi del ventre loro, assedino i ladroni i cammini, per fatica vengano meno le cavalcature: quante simili cose vuoi orribili occorrano in casa o fuori, non altrimenti era da pietà mosso, a' miseri che il servono, ad aiuto di consiglio, di parole o di fatti, che se elli fussono Arabi o Indi o bestie salvatiche. Pure che esso stia bene, pericoli poi chi vuole. Egli pensa, sì come io credo, essere argomento della grandezza sua calcare e dispregiare i minori; e, quello che segnale di più crudele animo si è, se esso vegga o senta gli amici infermi, non che egli gli aiuti come è usanza degli amici, o almeno di parole gli conforti, ma egli non vuole udire i bisogni degli amici debili: e se e' si guardasse a lui, sanza consiglio di medico e sanza avere sacramenti, nella stalla infermi si morrebbono. Questo inumano costume chi non arebbe in orrore? chi nol temerebbe? È egli niuna sì crudele barbaria, nella quale non sia l'amicizia con alcuna pietà onorata? Indarno gli esempli degli uomini grandi leggiamo, anzi dannosamente, se noi operiamo il contrario. Questo non insegna quello Valerio, al quale il tuo Mecenate spesse volte usò dire che egli è familiarissimo. E' si doverebbe ricordare, Marco Marcello avere date le lagrime all'infelicità de' Siragusani, e da queste pigliare, se a' nimici dagli uomini chiari sono date, quali sieno dovute agli amici. E similmente la laudevole opera d'Alessandro di Macedonia re doverebbe a memoria rivocare, al quale vincitore d'Asia, stante la gelida neve, parve agevole discendere della reale sedia, la quale era presso al fuoco, ed in quella avere posto con le proprie mani un soldato de' minori e vecchio, già pel troppo freddo mancante, acciò che l'agio del fuoco sentisse. Certamente per la clemenzia nella fede e nel servigio si solidano gli animi degli amici e adumiliansi quelli de' nimici, dove per la bruschezza e negligenzia quelli degli amici si partono. Oltre a questo, sono a lui leggi, non so se date da Foroneo, da Ligurgo o da Cato, per le quali avviene che, se alcuno che con lui muoia ha alcuno avere, nonostante alcuno testamento, esso solo ereda si fa, schiusi ancora i creditori, se alcuni ne sono; affermando, pure che la necessità il richiegga, dovere avere molto dal morto, benché esso ancora debba dare al sepolto. Oh! che paura ebbi io già di queste sue leggi dagli Appii o da' Catoni, da' Lelii o dagli Ulpiani non conosciute! Ha, oltre a questo, un costume grave e fastidioso, il quale io, benché manifestissimo sia a tutti, nondimeno ad uno altro non lo scoprirei che teco: e perché se' amico e perché ogni cosa t'è nota, fedelmente il dirò in pruova. Spessissime volte egli se ne va nel conclavio, e quivi, acciò che e' paia che egli abbia molto che fare della gravità del regno, posti, secondo l'usanza reale, portinari all'uscio della camera, a niuno che il domandi è conceduta licenzia dell'entrare. Vengono molti, ed alcuna volta de' maggiori; empiono il cortile dinanzi alla porta e con bassa voce domandano copia di parlare. Che risposte sieno date dagli ammaestrati portinari, è cosa da ridere. A molti dicono lui avere consiglio con alquanti; ad altri, lui dire il divino ufficio; ad altri, lui, faticato intorno alle cose pubbliche, pigliare un poco di riposo, e simili cose; con ciò sia cosa che nulla al postutto faccia, se non forse quello che per addietro fu detto di Domiziano Cesare, che desiderava, quelle medesime cose che lui, si dicessono: cioè che con lo stile feriva le mosche; o vero che io creda piuttosto, però che (benché io non sia de' suoi camerieri e non voglia essere, nondimeno conosco i costumi di camera) che in guarderobba per suo comandamento si poneva una seggiola, che quivi, non altrimente che nella sedia della sua maestà, vi siede, e, stando dintorno le femmine sue, veramente non puttane, che troppo disonesto parrebbe, né sirocchie né parenti né nipoti, intra' troppo discordevoli romori del ventre ed il cacciare fuori del puzzolente peso delle budella gran consigli si tengono ed i propri fatti del Regno si dispongono, le prefetture si disegnano, a bocca si rende ragione, ed a' re del mondo ed al sommo pontefice ed agli altri amici si dittano e scrivono e correggono lettere, i lusinghieri ed i greculi insieme con le femmine sue approvanti; credendosi gli sciocchi, che aspettano nella corte, che egli, ricevuto nel concestoro degl'iddii, insieme con loro dello stato universale della republica tenga solenne parlamento. O pazienzia di Dio grande! che dirai qui? Col tedio del lungo aspettare uccide coloro a' quali poteva con poche parole o con la sua presenzia satisfare. Io mi ricordo, spesse volte e molto più agevolmente, ed al sommo pontefice ed a Carlo Cesare ed a molti principi del mondo avere avuta l'entrata, e copia di parlare essermi conceduta, che appresso costui più ore, ponendo giù il peso del ventre, molti nobilissimi uomini, per non dire degli altri, non poterono avere: veramente cosa abominevole ed intollerabile troppo. Ed e' non è dubbio che egli non acquisti l'odio di molti, la grazia de' quali poteva meritare: però che, mentre che esso crede, all'usanza antica de' re di Persia, per fundere se stesso dagli occhi degli amici o vero di lui bisognosi, ampliare la maestà del suo nome, guadagna l'indegnazione di molti, la quale di plebei ancora a' grandissimi re nocette. Ed e' non è cosa di savio credere, con questo suo stomacoso furarsi, ingannare coloro che aspettano. Veggono alcuna volta ancora de' minori, con l'occhio del lupo cerviere, quello che dentro alle camere di tali quale è esso, si faccia. Ma finalmente, poi che lungamente ha uccellato coloro che l'addomandano, ed a se medesimo tedioso già fatto, aperte le porti, esce in publico con la fronte ripiegata e con grave ciglio, sospirando, con gli occhi levatÍ qua e là guardando. Volgonsi nella faccia di lui uscente fuori gli sventurati, con umili voci di lagrime e di dolore impedite addomandando che a loro sia fatto ragione: ma egli, come occupato in grandissimi pensieri s'infigne, se il fatto non gli piace, non avere udite le cose che dette gli sono; e benché alcuna volta risponda, con vane promesse ed avvolgimento di parole e con indugiare schernisce i miseri A che dico io molte cose? Non altrimenti tratta ciascuno che se dal cielo a lui solo sia superinfuso lo spirito, agli altri da' bruti animali. Misero me! ché io non posso rifrenare la penna che ella non mi tiri colà dove io non vorrei essere andato. Ha costui cosí posta giù la memoria del suo primo stato, che esso non si ricordi quando mercatante venne a Napoli, d'un fante solamente contento? E non fu questo ad Alba, fondando Ascanio o vero Silvio; ancora non è conceduto il trigesimo anno: vivono molti che se ne ricordano, ed io sono uno di quelli. Donde è questa superbia così grande, donde è questa schifiltà intollerabile da ogni uomo? Già non è a lui la schiatta del gran Giove, non le ricchezze di Dario, non le forze di Ercole o la prudenzia di Salamone. Certamente egli è grande non meno per la sventura de' suoi maggiori che per suo merito; pel mancamento de' buoni uomini spesse volte sono esaltati i cattivi. Ma concedasi che per sua virtù sia venuto colà dove la fortuna l'ha levato, ed aggiugnamogli la preeminenzia, se tu vuoi, di ciascuno grandissimo re: debbasi così fastidiosamente scalcheggiare i minori? Il giuoco della Fortuna è volubile. Ella è usata di gittare in terra quelli che ella aveva levati in alto, né in un medesimo stato sotto il sole lascia alcuna cosa. Non si ricorda questo tuo Mecenate avere letto, Xerse re di Persia avere coperta la terra di soldati ed il mare di navi per fare guerra agli Achei, da' quali rotto lui, e tagliati e cacciati gli eserciti e per pestilenzia consumati ed il naviglio distrutto, in una nave di pescatori presso al mare Ellesponto umilmente pregare i marinari che lo trasportassono di Europi in Asia? e passato solo, avendo alquanto seduto nel lito d'Asia [...]. Non si ricorda d'avere letto, Pulicrate di Samo, che volendo non si poteva fare adirata Fortuna, per subita mutazione delle cose, nel collo del monte Mindalense da Oronte, prefetto del re Dario, essere in croce confitto ed in essa putrire? Non si ricorda d'avere letto, Prusia per addietro re di Bitinia, posta giù la maestà reale, ne’ covaccioli delle fiere umile e pauroso con un solo servo nascondersi? Ma a che conduco in mezzo gli antichi esempli, con ciò sia cosa che egli abbia innanzi agli occhi, de' freschi quasi innumerabili, degli uomini grandissimi il cadere? Il che se questo savissimo pensasse, apperta credo che, non che i più chiari di sé così in pruova schernisse, ma i minori non terrebbe da poco, anzi porrebbe modo alle cose, e lieto, rimosso i supercigli gravi, con piacevole favella visiterebbe ciascuno; la qual cosa, però che egli è a se stesso uscito di mente, schifa di fare. Io, al quale gravissimi sono questi costumi, acciò che più oltre non fussi del nocevole peso aggravato, partire mi dispuosi, ed a dare alla disposizione opera non indugiai, acciò che io l'ingiuria dello stomaco e la paura dell'animo ponessi giù. Temetti ancora, e molto temetti, che agli omeri miei non ponesse il peso del suo grandissimo desiderio, cioè di scrivere le gran cose le quali si crede, o vuole si creda per altri, lui avere fatte. Io m'era già avveduto dinanzi che egli il desiderava, ed assai m'avvidi, per altro non essere chiamato. È in lui, sì come io potei comprendere, cupidità sì grande di nome e di fama lunga, che niuna cosa è maggiore; e posto che ottimamente io sappia per qual via a questo si pervenga, niuna così fatta notizia è a lui: certo e' si stima per li costumi suoi e per gl'inganni venire in quella, e con li beni della Fortuna, e non con sua operazione, pigliare lei. Certamente egli è ingannato. nondimeno e' non è sì sciocco che nol conosca: ma vorrebbe uno che, con bugie colorate, in quella, scrivendo, lui menasse, la qual cosa arebbe il suo Coridon fatta, se vivesse. Ma più duro sarebbe a confortare me a scrivere contra la verità cose alcune; di che però che avvedere si poté, penso che io gli sia suto meno caro, ed in pruova di vane promesse uccellato Io udii, e credo che sia vero, essergli dato a credere dal suo Coridon, uomo lusinghiere, il quale egli quasi l'oracolo d'Apollo delfico onorava, con queste opere massimamente potersi gli uomini farsi nomi perpetui: con l'arte dell'armi, con fare degli edifici, con la notizia delle lettere; e con tanta forza di parole avere ciò sospinto nel petto suo, che mai da lui questa oppinione svegliere si potesse: e non era dannevole, però che, se largamente, o almeno ad una avesse data opera, forse che e' sarebbe venuto colà dove e' desiderava. Ma che è? e' fu mortale; pure che e' vivuto fusse dicono alcuni, lui a lui credulo arebbe dimostrato con non so che ragioni che egli è sommo in tutte e per questo degno di perpetua fama, se i fatti suoi per lettere fussono commendati. Però che chi è di sì forte petto, che agevolmente non creda quello che e' desidera? Con ciò sia cosa che, eziandio sanza confortatore, molti al suo medesimo giudicio diano fede. Che male è questo che è così intorno a noi medesimi, i quali meglio conoscere dobbiamo? Siamo ingannati tutti. Ma tu dirai: «E' non è cosi; per estimazione di molti si crede quello che egli di sé pensa». Così veggo che colà si verrà, se così singularmente non esamineremo i meriti di costui, che e' si creda, me avere tenuto l'indebito peso delle sue opere, anzi piuttosto avere dato modo alla pusillanimità. Che è adunque, innanzi all'altre cose? O vero pe' conforti di Coridon o vero per sua oppinione, egli vuole essere tenuto uno egregio duca e capitano di guerra, a questo menando per grande argomento che esso sia preposto agli altri del regno di Cicilia; quasi non conosciamo gli antichi Campagnuoli e Pugliesi essere suti sempre uomini oziosi, ed egli essere in questo soprannome così grande, non di comune consentimento, ma solamente d'un re giovanetto, e quello acquistato da lui, non che in fatti d'arme in guerra fusse il maggiore, ma perché egli venisse al grandissimo soldo che a' suoi predecessori era consueto di dare il principe e perché e' paresse nobile per soprannome così grande. Ma lasciamo questo, ed a quello che egli abbia fatto degno di memoria veniamo. A quante battaglie si trovò egli? quante schiere ordinò egli? quante fuggenti ne sostenne? quanti eserciti de' nimici sconfisse? quanti n'ha menati prigioni? quali rapine, quali prede, quali spoglie, quali segni militari, quali campi de' nimici prese? quali province sottomise? Dicalo egli, dicane uno altro; io niuna n'udii. Che adunque scriverò? perché non temerò io di sottentrare al peso dello scrivere? Se lui con gli Cincinnati, Curzi, Scipioni, con Epaminunda e con gli altri non mescolerò, invidioso mi diranno; se non lo mescolerò con Marco Marcello, il quale si trovò in quaranta battaglie quinci e quindi le bandiere spiegate, o con Iulio Cesare, che si ritrovò in cinquanta, non contando le cittadinesche, anche sarà detto invidia; se io lo scriverò, mentirò. Non solamente è di bisogno che il capitano sia valoroso, con ciò sia cosa che grandissimi fatti facciano con astuzia. Concedasi. Venga chi mostri quali cittadi di nimici egli abbia con astuzia prese, quali schiere de' nimici con agguati egli abbia rinchiuse, quali capitani con inganni: ed io non dubiterò di farlo pari a Cato Censorino o ad Annibale cartaginese. Sarà chi dirà, lui avere spesse volte tolte via grandissime schiere di congiurati nimici. Non lo negherò: ma questo fece con oro, e non col coltello o con sua astuzia, il che è piuttosto ufficio di paciale che di gagliardo duca. Non a questo modo rimosse Cammillo i superbi Franceschi del Campidoglio, anzi con ferro distrusse i nimici, tolto loro il pattovito e già conceduto oro. Queste cose si sanno più che al suo appetito non consuona. Se egli nol sapesse, i titoli degli uffici non fanno gli uomini degni di loda, quantunque sieno chiari. Per certo Coridon lo 'ngannava intorno a' fatti d'arme, se altro non c’è che io non sappia. Oltre a ciò, gli ha il suo Coridon dato a credere, lui essere degno di perpetua gloria perché egli abbia fatto un munistero con parecchi mura. O stultizia da ridere che è avere pensato questo, non che averlo a lui dato a credere, essendo una piccola frasca! Io mi penso, se io bene conosco i costumi di questo uomo, lui avere con tutta la mente sì i detti di Coridon presi che non altrimenti si glorii che se la torre dell'orientale Babillonia o le piramide d'Egitto o mausoleo d'Alicarnasso abbia edificato. Ohimè! che io non mi posso tenere che io non abbia compassione allo 'ngannatore mio, vedendo lui, che inganna gli altri, essere così fanciullescamente ingannato. Tu nondimeno, che continuamente gli se' innanzi e se' fatto partefice di tutti i suoi consigli, togli dagli occhi suoi questa nebbia, acciò che per innanzi non tolga e non tenga quello de' poveri per conferirlo dove non aggiugne né aggiugnerà, dove desidera. Vana oppinione e da ridere è cercare con edifici perpetua fama. Forse che tu aspetti ragioni con le quali questa verità si solva. Se sono gittati in terra o tranghiottiti dalla terra, perisce con l'edificio la fama dell'autore, ed a questi molte cose pongono agguati: i tremuoti, gli aprimenti della terra, le saette, gli ardori del sole, le piove, il ghiaccio, le radici degli arbori, e s'è gravità soprapposta, il venire meno la terra disotto, gli odi degli uomini e l'avarizia e la vecchiaia non molto di lungi. A' quali se le dette cose pure perdonino e permettano che elli pure perseverino in lunghissimo tempo, periscono nondimeno i nomi di coloro che edificano, gli edifici non servando quelli. Guarda il tempio, sì come si crede, di Venere baiana; guarda quivi medesimo l'oratorio della Sibilla; guarda gli edifici per addietro grandissimi e mirabili della samia Giunone, di Diana efesia e d'Apollo delfico; cerca tra le ruine di quelli o tra le mura mezze róse, fora i fondamenti, se tu puoi, domanda i sassi in ogni luogo tutti: non di leggero troverai il nome del principe dell'opera di cotanta spesa. Forse che tu troverai molti nomi de' maestri delle mura, perché tu vegga quanto sempre più vaglia lo 'ngegno che la pecunia. Stanno ancora in piedi molti edifici certamente molto magnifici e nel suo ragguardare rendono testimonio della grandezza dell'animo di colui che edificò; ma i nomi di quelli sono mescolati con alcuna confusione della sdrucciolente memoria, sì che tu non puoi conoscere chi quelli più che questi abbia edificato. Ecco, presso a Baia del tuo Grande, sono edifici grandissimi e maravigliosi di Gaio Mario, di Iulio Cesare, di Pompeo Grande e di più altri molti, ed ancora in questa età durano: ma distintamente, per cui opera o vero spesa sieno ritti, niuno indicio certo ci resta. Ciascuno come gli piace, eziandio le vecchierelle, compostasi una favola, le fatiche nobili attribuisce a cui gli pare. Questo è quasi il primo morso del fuggente tempo, tirare in dubbio le cose certe, con ciò sia cosa che dalle cose dubbie in tutta oblivione agevolmente si venga. Se tu vuoi per le cose giovani vedere meglio la ruina delle antiche, intorno a così fatte cose ragguarda le stufe di Diocleziano, la casa d'Antonio in mezzo la città di Roma, per avarizia come per negligenzia de' cittadini già divorate e péste, e quasi mutati i nomi e distrutti quanto alla gloria de' componitori. E così, amico ottimo, poi che in tempo periscono tutte le fatiche de' mortali, questa sanza fallo meno intra le nobili consiste: e benché alquanto perseveri, nondimeno con poca loda persevera di colui che edifica; il che non è nascoso. Se noi vogliamo ragguardare, molti furono già presi dal desiderio di questa gloria, intra' quali grandissimi e che più ci spesono, Erode d'Antipatre, per addietro re de' Giudei, e Nerone Cesare essere stati dimostrano gli esempli che ancora stanno in piè; i nomi de' quali se altri gran fatti non avessono conservato, di nulla memoria sarebbono appresso a noi: e se la fortuna avesse voluto conservarli per quello, non lungamente sarebbono durati. Poi che per ogni cagione gli edifici disfatti sieno, tanto si diminuisce della fama di colui che mura, quanto dell'edificio è tolto via. Stoltissima cosa è adunque d'una povera casetta pensare a perpetua fama potere aggiugnere, alla quale di grandissimi e nobili templi ed edifici veggiamo nobilissimi uomini e principi del mondo non avere potuto aggiugnere. Oltre a questo, come tu insieme con meco conosci, tanto ardentemente desidera d'essere tenuto litterato ed amico delle Muse, che quasi niuna cosa più sollicitamente faccia, appare: non di certo che e' sia, ma che e' paia, con ciò sia cosa che essere si creda. Però che io odo che Coridon gli aveva dato a credere, potere avere alcuni quello che a litterato s'appartiene, eziandio sanza gramatica: con ciò sia cosa che quella arte sia suta trovata non per crescere lo 'ngegno o per dare allo 'ntelletto notizia delle cose, ma acciò che, come noi in diverse lingue parliamo, il tedesco e il francioso possa mediante la gramatica intendere quello che scrisse il taliano, e che a lui sia copia delli libri vulgari, da' quali possa le storie e le cagioni delle cose abbondevolmente pigliare: la qual cosa avere avuta lui per fermo, è chiaramente manifesto. A cui non si dà egli a credere agevolmente quello che ardentemente desidera? Di quinci, adunque, per le già dette cose è manifesto, con l'altrui lettere, con ciò sia cosa che con le sue non così compiutamente abbia fatto, nome perpetuo e fama desidera. Ed acciò che e' paia quello doversi approvare che e' desidera, lui spesse volte veggiamo intra' più sommi sedere, e parlare e recitare storiuzze note alle femminelle, ed alcuna volta mandare fuori alcune parole che sanno un poco di gramatica, libri palesemente trassinare e leggere alcuni versicciuoli; tutti ancora libri, per ragione o per forza o per dono o per prezzo o per rapina aggregare, comporre nello scrittoio, e spessissime volte, mentre che nel parlare si cade nel nome d'alcuno di questi, dire, non altrimenti che se tutto l'avesse letto, sé averlo nell'armario, e molte simili cose fare. E certamente egli è laudevole desiderio, e non è dubbio che esso non sia da mandare innanzi agli altri che vengono meno: però che quelli che sono valenti nella litteratura ciò che per addietro è fatto hanno nel conspetto, le leggi della nostra madre natura e l'andamento del cielo e delle stelle conoscono, e sanno il circuito della terra ed i liti del mare e le cose che sono in quello, e, quello che è molto da commendare, che non solamente fanno chiaro nelle lettere il nome degli altri, ma, scrivendo, nell'etternità levano il suo: per la qual cosa, sì come le stelle il cielo, così i nomi di così fatti uomini fanno chiara la terra. Vedi con quanta luce risplendano e con quanta reverenzia ed ammirazione ancora dagl'ignoranti sieno ricevuti i nomi, benché nudi sieno, di Museo, d'Orfeo, o di Platone, d'Aristotile, d'Omero, o di Varrone, di Sallustio, di Tito Livio, di Cicerone, di Seneca e d'altri simili, acciò che io lasci quelli de' santi uomini, più degni di loda, però che è altra operazione. Ed a volere essere nobilitato di così fatti titoli, con molta fatica si fa quello, perché si va nelle composizioni, dalle quali altri è nel chiaro lume condotto. Di queste cose niente truovo fatto dal tuo Mecenate; sento nondimeno, una ammirabile attitudine nella litteratura a lui da natura essere stata conceduta. Ma che pro' fa avere l'attitudine e dispregiarla, ed avere rivolto in atti molto diversi quello che doveva rivolgere negli studi delle lettere? E che che si dica il suo Coridon, le cose vulgari non possono fare uno uomo litterato; nondimeno dalla pigrizia possono alquanto seperare uno uomo studioso ed in alcuna agevolezza guidare a' più alti studi: le quali avere levato questo uomo dalla feccia plebea non negherò; a quelli che di fama sono degni essere condotto, non confesserò, però che in nullo santo studio mai lui avere studiato è cosa manifesta. So nondimeno essere di quelli che vogliono, ed egli non lo sconfessa; lui avere scritte molte epistole vulgari, le quali alcuna volta stima di tanto pregio, che quella che ad uno arà mandata, quella medesima a molti in ogni parte mandò, acciò che l'eloquenzia del petto suo possente per testimonio di quelle si manifesti; delle quali molte ne vidi, attendendo piuttosto ad ornato parlare, secondo l'usanza sua, che a fruttuoso: per la qual cosa, benché d'alcuna loda sieno degne, nondimeno non da molto le fo, né tu. Scrisse ancora a Palermo, sì come dicono alquanti assai degni di fede, in mezzo il tumulto della guerra della quale egli era duca (e nondimeno non era a lui intero esercito, però che e' non aggiugnevano a dugento cavalieri, ed oltre a questo, delle legioni de' soldati molto era il numero scemato e quasi a dugento erano tornati i pedoni, e questi erano mercennari e che venivano piuttosto in aiuto che di propria schiera), un volume forse memorabile e degno del verso d'Omero, però che, spregiato il vulgare fiorentino il quale al tutto tiene da poco e gitta via, trovato un nuovo mescolato di varie lingue, scrisse in francesco de' fatti de' cavalieri del Santo Spirito, in quello stile che già per addietro scrissono alcuni della Tavola ritonda: nel quale che cose da ridere ed al tutto false abbia poste, egli il sa. Queste cose, per non dire l'altre, non arò io in orrore di scrivere in sua loda con mio migliore stile? ed il nimico delle Muse, dirollo io amico? Tolga Dio dalla mia sottile penna questa vergogna, la quale se io temo, tu, che se' uomo litterato, maravigliare non ti déi. Ed acciò che l'animo mio non ti sia nascoso, io sono per volgermi in contrario se egli non apre la prigione alla moltitudine de' libri i quali appresso ad alcuni oziosi uomini, i quali non molto di lungi da Firenze nobilmente pasce, sotto chiave di diamante ha riposti; quasi per questo molti abbiano girato il mondo e cercati gli studi di diverse nazioni, le notti sanza sonno abbiano guidate e con ogni effetto abbiano sudato, acciò che le fatiche loro dimenticassono, ésca delle tignuole e della polvere. E non dubito avverrà, se non per la mia fatica, almeno per l'altrui, che colui che crede tenere le Muse prese, sia sospinto nella ruina del disleale oste Pireneo, quelle volantisi via. Molte cose, oltre a queste, potrei avere dette, e me, se io temetti, avere renduto scusato; però che a lui sono molte arti per che egli meni gli uomini dove e' vuole, però che egli è malizioso e pieno d'inganni. Ma poi che, per divina grazia più che per mio senno, delle mani sue sono venuto sicuro, giudicai lasciare l'altre cose agli altri. Ma, acciò che di questa parte alcuna cosa rimasa non esaminata, oltre alle cose che dal suo Coridon sono sute date a credere al tuo Mecenate, non resti, altro da molti gli è attribuito. Magnanimo il dicono molti, la qual cosa egli con tutti gli orecchi riceve. Gran cose e quasi avanzanti le forze degli uomini sono l'opere della magnanimità, forse conosciute da molti ma osservate da pochi, però che la magnanimità è bellezza e glorioso ornamento dell'altre virtù; e come vogliono i nostri maggiori, del magnanimo è con equale viso ed animo sofferire ogni cosa che viene, il che spontaneamente confesso Mecenate tuo alcuna volta avere fatto. Io ho udito, e credolo, lui con viso e parole ed animo immobile un giovane figliuolo d'ottima testificanza avere perduto; e so, niuno altro ne' preteriti anni miei ciò avere fatto, se non Ruberto re: e non sono più degni d'etterna memoria che si sia costui, Orazio Pulvillo o vero Emilio Paulo o Anassagora o altri simili, i nomi de' quali per quello grande fatto stanno immobili con felice memoria. Questo, per la casa di Polluce! è non solamente degno della penna mia, ma degno d'essere lasciato, a quelli che dopo noi verranno, scolpito con lettere d'oro. Vogliono ancora, il magnanimo essere non solamente perdonatore delle ingiurie, ma ancora non curarle, il che fu sommamente osservato da Cesare dittatore. Se costui ad alcuno da animo l'abbia fatto, non l'ho assai di certo, con ciò sia cosa che alcuni che sanno i suoi segreti affermino che niuna sarebbe più crudele fiera di lui se gli sia data copia della vendetta, e se non gli sia data, niuno essere maggiore perdonatore di lui. È, oltre a questo, del magnanimo tenere a vili le ricchezze e con tutte le forze cercare onore. Costui avere a vili le ricchezze non confesso, ma quanto egli desideri tutti onori, già assai è suto dimostrato: ma egli non se ne fa degno come al magnanimo si confà. È ancora il magnanimo spontaneo facitore di doni, non desideroso ricevitore; ma costui in questa parte volge l'ufficio della virtù, con ciò sia cosa che e' sia ricevitore spontaneo e non desideroso donatore. Chi potrebbe annoverare tutte le cose del magnanimo? Con ciò sia cosa che per le già dette cose, benché con asciutto piede l'abbia passate, già chiaramente sia manifesto, lui non essere magnanimo ma avere alcuna volta fatto alcuno atto di magnanimo. La virtù abituata nell'animo, per la quale meritamente l'uomo è detto virtuoso, persevera e non d'uno atto quasi compiuto usa l'ufficio suo. Altri vogliono, questo tuo Mecenate essere magnifico perché al nome suo paia rispondere la virtù, però che lui chiamate «grande» per cagione dell'ufficio; la qual virtù non s'aggiugne a popolaresche spese, però che ella è piuttosto de' grandissimi uomini che d'altri. Adunque, con ciò sia cosa che intorno alle cose di grande spesa solamente s'intenda, è cosa del magnifico, come tu sai, saviamente spendere gran cose, e per cagione di bene e con diletto grandissimi conviti spesseggiare, donare grandissimi doni, forestieri grandemente spendendo ricevere, dare retribuizioni, edifici da durare lungamente, non cittadineschi, in alto porre, fare ornamenti splendidi, ed altre cose scritte dall'ordine de' nostri maggiori. Adunque da quale di queste, acciò che veggiamo se questi è magnifico, faremo principio? Risponderanno questi, piuttosto lusinghieri che consapevoli di magnificenzia: «Egli ha grandissimo numero così di fanti come di cavalli». Bene si cominciano. Ricordansi, lui del servigio d'un solo già essere contento, e perché ora ne veggono molti, stimano essere magnifico quello che è necessario. Nondimeno, come costoro tenga orrevolmente e come doviziosamente, io me n'avvidi e nol tacetti, e tu il sai: e quantunque poco sia quello che nel vivere di costoro si spenda, né è gran cosa né per cagione di bene fatto, anzi piuttosto con dolore e con una strettezza sì fatta, che piuttosto di plebeo che di grande pare la spesa; e se la grandezza dell'ufficio suo non lo richiedesse, tostamente sarebbe ridotto in un piccolo numero. Diranno che egli celebri grandissimi conviti a' re ed a' grandissimi uomini, il che negare non si debbe che e' lo fece alcuna volta, ma non per cagione di bene, anzi di guadagno. Certamente egli se ne sarebbe astenuto se altrettanto o più da questi non s'avesse pensato di guadagnare, o fecelo per pompa di ventosa gloria, la quale spontaneamente con gran prezzo compera. Di quinci seguita chi dirà: «Egli dà molti doni, molte limosine a' poveri, vestimenti a' buffoni; mandò infino in Francia pe' tessitori che facessono le veste delle mura distinte d'imagini; fece un munistero» e simili cose. O stomacoso riso! Se egli avesse fatte queste cose per fare bene! Ma però che altrove tendeva l'intenzione non conosciuta da ognuno, vischio e reti ed uccellagioni sono, da pigliare il vento del popolo in vanagloria, né si debbono a magnificenzia attribuire. Dopo queste cose dicono che egli va nobilmente vestito di porpora, non sappiendo che cose di magnifico non sono essere in sé spendereccio. Di ricevere i nobili i quali a caso colà vengono dove sta questo Grande, non dicono nulla: ma e' sanno che egli, acciò che quelli fugga, con colorata fizione in un piccolo canto della casa reale aversi fatta una piccola casetta, lasciata la sentina a' servi. Dove sono adunque queste cose magnifiche? vengono da vera e non da fitta virtù? Io voglio che coloro che il magnificano ragguardino quale sia la certa e chiara magnificenzia. Ecco che innanzi si fa il grande Alessandro di Macedonia, il quale ha ardire con poca compagnia d'assalire il mondo, e da poi i sottoposti reami per ragione di guerra immantanente e con lieto viso donare. Tito Quinzio Flamminio consolo romano, non di minore animo, un dì con una sola voce di banditore all'a sé sottomessa Grecia concedette libertà. A Pompeo Magno parve piccola cosa per forza d'arme a Tigrane [...] ed immantanente con animo magnifico restituire il regno a’ nimici, e così al giovane Tolomeo donare Egitto. E per non dirne più, queste sono le cose della magnificenzia, questi sono certissimi testimoni degli animi grandi. Domando nondimeno che costoro dicano se elli pongono in cotali cose magnifiche di costui avere trovata la tavola tonda, acciò che in un vaso molti mangiassono quello che si suole innanzi a due porre ancora da coloro che cittadinescamente vivono; e dicano se egli è magnifico [...] il che a lui ragionando, così sollicitamente rivedere la ragione delle pecunie spese e con involgimenti di parole gli amici, a' quali egli sia obligato, tirare in estrema povertà. Lascino adunque gli sciocchi il levare in alto colui che non conoscono, e però a Dio prima e poi a me rendo grazie che, acciò che io non avessi queste magnificenzie a provare, modo trovai al mio partire. Assai è detto quello che io abbia temuto e perché io mi sia partito, posto che niente ti sia occulto stando ancora me costà; il che così distintamente ho detto, perché così tu artificiosamente ti mostri dimentico. Ma una cosa non voglio io lasciare, la qual mi pare quasi miracolosa. Mentre che io era presso a Mecenate, io udii certamente lui molte volte dire ed affermare con quanta gravità poteva, sé desiderare d'essere nudo di sue ricchezze pure che egli traesse la generazione sua dagl'iddii di Frigia, quasi si pensasse, per quella generazione, sé, di nulla, dovere acquistare molto più larghe ricchezze, titoli più chiari e fama più lunga. Oh! quanto, al giudicio mio, è ingannato! Non sempre, non in ogni luogo si truovano pazzi, ed appresso i quali sia gran copia di ladroni e povertà di consiglianti. Ma veniamo dove è il desiderio. Che nel sangue, che nella schiatta di Troia vede costui di nobiltà più che nel suo o in altro quale più gli piace? Non abbiamo noi i corpi da un medesimo padre? non fabbricati da un medesimo artificio di natura? non composti di quelli medesimi elementi con i re e con i lavoratori, con quella medesima legge, e passibili e mortali? non del grembo della divina larghezza abbiamo tutti l'anime di libero arbitrio, di ragione e d'etternità dotate e superinfuse ne' corpi? Perché adunque un'altra schiatta che la sua desidera? che più in questa schiatta che nell'altre conosce costui? Vede costoro nobili e coloro non nobili essere chiamati, ed i nobili essere avuti da maggiore pregio; desidera avere ottenuto quello che non gli pare che conceduto gli sia, e come sciocco desidera dalle cose di fuori quello che intra sé vuole. Crede ognuno che ha sana mente, ed io, da perfetto creatore l'anime di tutti essere create perfette e non avere differenzia intra sé quando ne' corpi s'infondono; nondimeno, pel congiugnimento de' corpi pigliano diversità, l'etternità servata. Ma de' corpi, benché da un medesimo martello e da un medesimo ordine sieno fabbricati, perché da potenzia e da' moti del cielo e delle stelle paiono compiuti, non è una medesima uniformità, però che il continuo movimento del cielo e la varietà del concipere e del nascere li fanno diversificare d'attitudine, d'effigie e di stature; e sí come per organi più larghi o più stretti, più lunghi o più brevi, meno o più dirittamente o dalla natura o dagli artefici lavorati, lo spirito che n'esce, in voci più acute e più gravi, più dolci e più aspre, o vero roche e soavi si converte, così dalla varietà de' corpi prodotti vari appetiti veggiamo ed operazioni, benché l'animo virile ad ogni cosa, benché malagevolmente, può resistere. Adunque da queste attitudini de' corpi prodotti, obbediendo l'anima alla simplicità della prima natura, e da quella, sì addiviene, che colui che è nato atto a cose di guerra ed in quelle avviluppato, favoreggiando la Fortuna, sopra il codardo e servente alle cose della villa agevolmente abbia ottenuto lo 'mperio, e sé abbia detto nobile, e colui servo. E così, per lasciare l'altre cose, è fatta la differenzia intra i nobili ed i plebei. Ma poi che quelle cose che sono seguitate da queste, per la potenzia de' maggiori, meno dirittamente sono servate, avviene che quelli i quali meritamente si possono chiamare nobili obbediscono a vili i quali per la constituzione del cielo di nobili sono nati, come veggiamo che i nobili spesse volte nascono de' villani. Perché adunque cerca costui l'altrui schiatta, spessissimamente, come io penso, vituperata da vilissimi discendenti? Non gli basta, di qualunque e' sia nato, con grandigia avere avanzati i suoi maggiori ed avere dato alcuno principio di chiarezza, dove molti hanno posto fine allo splendore de' loro passati? Gran cosa è, e la quale è avvenuta a molti. Vorrei nondimeno, poi che egli doveva andare in questa stoltizia, che un'altra schiatta avesse posta innanzi al desiderio suo. Erano i Sergi, nati da Sergio compagno d'Enea; erano i Memi, nati da Menisteo; erano i Iuli, che menano l'origine da esso Enea; i Quinzi, i Fabi, i Corneli, i Claudi ed altri, degli splendidi fatti de' quali sono piene le croniche de' Romani: con ciò sia cosa che degl'iddii di Frigia non mi ricorda avere letto alcuna cosa. Se forse non vuole per gran cosa dire che Gregorio sommo pontefice, così per scienzia come per degnità e per santità chiaro, di questa schiatta si dica essere stato; assai è. E nondimeno, se a questa così grande affezione è tirato, perché non chiamò egli il padre Giove? perché non il Sole? E sarà più nobile che non sono gl'iddii di Frigia. Così fece già Saturno, il quale con ciò sia cosa che il padre e la madre fussono chiamati per altri nomi, l'uno volle che fusse chiamato Cielo e l'altro Terra, acciò che per così splendidi nomi facesse la sua origine chiara. Mancògli, come io credo, non il desiderio né l'ardire, ma chi con versi fermasse la fizione. Misero ed abbandonato ed uccellato dagl'inganni del suo Coridon, dal quale poi che è fatto nobile degli altrui soprannomi, in prima perdé il nome proprio, al quale con ciò fusse cosa che alcuna loda si dovesse, è attribuita a' soprannomi, rimanendo lui vòto. Amiclate, povero pescatore, trovò chi il suo nome facesse etterno; così Codro; così Aglao, possessore del povero campicello. Costui, che con tanta fatica desiderava, trovò chi il suo sotto l'ombra degli altri involgesse in perpetue tenebre, quando si pensava in amplissima luce esser levato. Così fa la Fortuna, così inganna gli animi degli uomini quando si pente d'alcuno avere levato in alto. Così m'aiuti Dio, come egli è d'avere compassione a questo tuo! Ma lasciando questo, è da venire più oltre. Tu mi scrivi che io non doveva così subito il partire da Mecenate tuo, anzi la fuga arrappare. Maravigliomi, in buona fé, che tu scriva così, perché conosci te contra la conscienzia tua avere scritto. Credo che tu abbi penna più agevole ad ogni cosa che non ho io: volesti piacere al tuo Mecenate; il che forse avere così fatto non è da dannare, poi che se' al suo servigio obligato, con ciò sia cosa che io, per non fare quello, mi sia partito. Ma dimmi: può ragionevolmente essere detto partirsi di subito ed arrappare la fuga colui che, domandata licenzia, saluta gli amici? ancora, dopo alquanti dì, ordinare le sue somette e quelle mandare innanzi, è partire di subito? Coloro che fuggono sono usati non salutare niuno, occupazioni fingere in quello luogo donde partire si debbono, con faccia velata e nell'oscura notte entrare in cammino. Ma io non feci così. Più dì innanzi dissi il partire mio; e se alcuno altro non avessi salutato, te almeno mi ricorda avere salutato, e non di notte e con velata faccia salii a cavallo: già saliva il sole all'ora di terza, quando di publico e di luogo usato da' mercatanti con aperto viso mi partii, e preso il cammino con più compagni trovati conoscenti e con lento passo, infino ad Aversa me n'andai, e quivi fui due dì con uno amico, non nascondendomi ma palesemente; di quindi ripigliando il cammino, e con ciò fusse cosa che io fussi pervenuto a Sulmona, da Barbato nostro un dì con grandissima letizia della mente mia fui ritenuto e maravigliosamente onorato; e di quindi partito, dopo il secondo dì uscii del Regno. E questo modo de' fuggitivi? Ma perché doveva io fuggire? Aveva io posto innanzi a Tieste, mangiando a mensa, i figliuoli tagliati e cotti? aveva io nascosamente di notte a' Greci aperte le porte di Troia? aveva io nel vaso d'oro pórto il veleno ad Alessandro di Macedonia domatore d'Asia? o aveva fatta alcuna altra cosa fuori di regola? Non veramente. Dal sozzo giogo aveva sottratto il collo. Qui che è di male? Volesse Dio che tu conoscessi l'errore tuo, e se altrimenti non ti fusse conceduta la fuga, arrapperesti quella. Che animo fusse verso di me al tuo Grande, mi curo poco io, usando la parola di Terrenzio: «Tanto pregio non compero la speranza». Se io veggo non avere fatto a coloro a cui egli era tenuto, non debbo credere che egli il facesse a me. Siensi sue le sue ricchezze che e' possiede, sua sia la gloria trovata: ma mia sia la santa libertà. A me è più d'onesta letizia nella mia povera casetta che a lui non è nella sua casa d'oro. Certo l'avere adirato il Grande confesso non essere senno [...] del partito, essendo servata la libertà: ma tolga Dio che, posta giù la libertù, io dia opera all'ira sua! Io non ho operato di meritarla. Egli è signore della sua indegnazione e può come gli pare inverso ciascuno a diritto ed a torto sfavillare: contro a me a ragione non può, e se a torto il farà, io userò la sentenzia di Marco Castrizio detta da sé a Gneo Carbone consolo: «Se al grande sono molte coltella, ed a me certamente sono altrettanti o forse più anni». In gran gloria pel sangue mio non entrerà; guardisi piuttosto che non entri in infamia che spegnere non si possa, se alcuna cosa ardirà contra me. Se io sarò offeso per dire la verità, tornerà in alto il nome dell'offeso: ma sanza fallo, se dell'offendente sarà alcuno lume, il rivolgerà in nebbia. Se Dio sarà a me aiutatore, non temerò che mi faccia l'uomo. Ma a tornare, come tu mi conforti, niuno animo ho, o niuno pensiero né desiderio, quantunque maggiori cose che le prime mi prometta: poi che di questo senno sia, meglio essere sperare quello che è buono, che sanza sperare tenere quello che non è buono. Due volte da queste promesse ingannato, due volte tirato invano, due volte è suta superchiata la pazienzia mia dalla sconvenevolezza delle cose e da vane promesse, e constretto a partirmi. Posso, se io voglio, assente ora sperare bene del tuo Mecenate; non voglio venire la terza volta, acciò che presente non senta male di lui e di me. In buona fé, che, se io fussi così volatile che la terza volta chiamato io tornassi, a niuno dubbio sarebbe di me argomento di leggerezza certissimo a te ed agli altri a' quali fu grave avere veduto me schernito da te e dal tuo Grande. E nondimeno, se la necessità mi constrignesse non avere alcuno refugio se non al tuo Mecenate! Per la grazia di Dio ne sono più; i quali se mancassono tutti, credo che sia migliore consiglio ad uscio ad uscio addomandare il pane che tornare al tuo Mecenate. Tua adunque e sua sia quella splendidissima sentina con la quale volle che io fussi della sua felicità partefice. Lui non avere creduto che io mi sia partito, è bugia: egli il credette e grazioso gli fu, però che, come s'addiede che io non voleva scrivere favole per istorie, immantanente a lui odioso fui; e quantunque egli dica che e' desidera che io torni, tu se' ingannato se lo credi. La compagnia e gli onori suoi, i quali quando non mi può dare dice che era per darmi (ma cosí magnificamente!), conosco ottimamente: e, se nol conoscessi, te giudicherei sciocco. Siensi suoi. Io con grandissimo onore mi penso essere tornato, poi che fatto è che partito mi sia da lui; la qual cosa il nostro Silvano sommamente commenda, e piange la sciocchezza del suo Simonide. Per la qual cosa, se io non credessi lui dovere scrivere, sarei proceduto in più lungo parlare. E per venire quando che sia al fine, io tengo di certo, alla breve ma asprissima tua lettera tu non avere aspettata si lunga risposta: ma però che quella non sento dal tuo puro ingegno dittata (perché io conosco le parole, conosco le malizie e l'indegnazione conceputa dall'altrui retà, con la tua penna scritte), ogni concetto della mente mi parve da mandare fuori; il che fare non si poteva in poche lettere. Scrissi adunque, usando la libertà mia, seperato dall'altrui potenzia: però che fanciullesca cosa è toccare il barile delle pecchie e non aspettare nel viso le punture di tutto lo sciame. Certo per un piccolo toccare d'uno ardente bronco innumerabili faville si levano. Guardisi: e tu ti guarda che tu non mi commuova in invettive, ché tu vedrai che io vaglio in quella arte più che tu non pensi. Tu mi lavasti con l'acque fredde: io rasi te non, come io doveva, col coltello dentato: ma quello che non è fatto si farà poi, se non istarai cheto. Dio ti guardi.</p>
               <closer>
                  <dateline>In Vinegia adì 28 di giugno.</dateline>
               </closer>
            </div2>
         </div1>
         <div1>
            <head>XIV</head>
            <opener>
               <salute>A PIETRO DA MOGLIO</salute>
               <dateline>(1366?)</dateline>
            </opener>
            <p>Insigni viro magistro Petro de Rethorica.</p>
            <p>Ne blandiloquus viderer, dilectissime frater, ultro multa in tui nominis laudem venientia volens obmisi, hoc tantum dixisse contentus: vicisti longo labore tuo invidentium stimulos et arma obloquentium contrivisti adeo, ut ipsum tuum nomen egregium, quod aliquamdiu inter Venetos tantum emilianosque Gallos detentum est, superatis celsis Appennini verticibus in Tuscos usque maximo cum fulgore devenerit et inter eruditos homines celebre factum sit. Hinc est ut nonnullos scolasticos iuvenes in desiderium videndi audiendique te traxerit tantoque fervore compulerit, ut patria necessariis amicisque relictis iter ut ad te veniant intravisse iam senserim, quorum ego consilium commendandum censeo. Quid enim melius quam melior effici, hac in misera lacrimarum valle mortalium, exoptari potest? Hos inter duo sunt iuvenes qui, relictis tuscorum studiis, ad te usque, quocunque fueris, ut te videant, te audiant, sub te militent et tuis monitis doctrinaque meliores fiant, de proximo iter asumpturi sunt. Verum, etsi amici sint ambo, non tamen ambobus equa est condicio. Nam alteri eorum ut michi nomen est Iohannes; «de Senis» dicitur; qui iamdudum gramatice preceptor apud nos scolas regere consuevit, instructus egregie iudicio meo circa gramaticam positivam, ut tu longe melius et cito cognosces. Huius, ut arbitror, animus ad autores illustres audiendos et rethoricam totus est; et quoniam grandes sunt studentium sumptus et ipsius tenues facultates, in sustentationem sui, ut tecum diutius esse queat, cupit opere tuo, si fieri possit, habere sub repetitione sua aliquos rudiores. Queso igitur per fidem tuam, ut circa hec illi favorem tuum impendas: honestus quidem iuvenis est, cum mansuetus, tum moribus commendabilis plurimum, ut videbis; preterea meus amicus est et mei nominis amator et cultor, et ob id quod bonum ei feceris, michi factum putes. Alter Angelus dicitur, canonice Sancti Michaelis et Iacobi de Certaldo venerabilis prior, florentinus patria et nobilis genere, michi, si ad dignitatem intuear, pater et dominus; nam ex parochianis suis unus sum; si ad etatem et dilectionem inspexero, filius meus est. Hunc ego, cum cernerem nimia liberalitate sua in cervum fere ex Atheone conversum, multis longis exortationibus hyeme preterita vi ab accipitre canibusque subtractum in scolas gramaticalium impuli, in quibus etsi parum adhuc profecerit, generoso tamen animo verecundatur ni in finem venerit exoptatum, et ob id, cum multa de te audiverit, tui nominis dilector effectus, ut quod optat plenius et citius consequatur, magistrum suum ad te venientem sponte sequitur sua. Cui, quoniam nunquam preter nunc paternos exivit lares, precor per amicitiam nostram et per venerabile caput Francisci Petrarce preceptoris nostri adsis, eique consilio et opere faveas circa quecunque sibi opportuna cognoveris vel ipse monstraverit: eumque non solum in scolarem, sed in filium tuum sumito, et doctrina instrue et mores eius, si oportuerit, frena obiurgationibus, ut aliquando ex aucupatore venatoreque ex manibus tuis possim dicere literatum hominem suscepisse. Amico nimia dicta sunt, sed sic affectus grandis inadvertentes impellit. Ego autem nondum satis certum habeo nunquid de proximo Patavum venturus sim. Si venero, visitabo te; sin autem, ubicunque sum, tuus sum. Vale, vir dilectissime.</p>
            <closer>
               <signed>Iohannes Boccaccius.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XV</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO PETRARCA</salute>
               <dateline>(1367)</dateline>
            </opener>
            <p>Ut te viderem, preceptor inclite, a Certaldo Venetias, ubi tunc eras, pridie VIIII kalendas aprilis discessi, verum Florentie imbres continui et dissuasiones amicorum ac discriminum itineris timor iniectus a redeuntibus Bononia plurimis tamdiu me tenuere, ut maximo infortunio meo Ticinum revocatus abires; quod cum dolens audissem, fere a ceptis destiti. Equidem erat desistendi dignissima causa; nam etsi plura ibidem videre cuperem, non me movissent a principio reliqua. Sane, ne frustrarer quorundam amicorum spem, qui fidei mee arduum quoddam opus suum peragendum commiserant, et quoniam urgeret desiderium eos saltem duos videndi quos tu summe diligis et merito, tuam scilicet Tulliam et Franciscum suum, quos ante non videram, cum ceteros hactenus tibi caros, ut arbitror, viderim atque cognoverim, celo mitiore facto iter ceptum reassumpsi et ingenti cum labore meo perfeci; quod dum peragerem, quo Franciscum maxima letitia mea inoppinate repererim, puto dixerit ipse. Ego autem post salutationem festivam atque amicabilem, cum te sospitem et alia de te plurima, leta omnia, audissem, cepi aliquandiu mecum meditari pregrandem hominis formam, placidam faciem, composita verba mitesque mores, et miratus sum; et letatus vidisse, intuitu primo electionem laudavi tuam. Sed quid tuum seu a te factum non laudem? Tandem eo pro tunc, quia sic faciendum fuit, relicto, summo mane in naviculam conscendi meam; et vix in venetum litus descenderam, et ecce, quasi nuntium premisissem, repente nonnulli ex concivibus nostris affuere, et dum quisque per se preces effunderet ut, postquam tu aberas, suus efficerer hospes, obstupui, et datis generalibus verbis orantibus, invito etiam Donato nostro, cum Francisco Allegri, cum quo et a quo mire honoratus a Florentia eo usque deveneram, diverti, ne loco suscepti honoris amico iuveni turbationem rependisse viderer. Et hoc tot verbis dictum sit, ut excusatum me habeas si quod mira liberalitate tua per epistolam tuam offers hac vice non sumpserim; quin etiam, si ex amicis nemo fuisset qui me exterum suscepisset, ad hospitem mercennarium iturus eram potius quam absente viro apud Tulliam divertissem. Nam, esto tu in hoc, ut et in multis aliis, animum meum erga res tuas noveris integrum, non sic alii novere omnes, et ideo, ut fidem meam sinam, dato multum suspicionis auferre debuissent canum caput meum et etas provectior atque nimia sagina corpus invalidum, abstinendum ratus sum, ne falsa in peius semper opinantium suspicione ibi notaretur vestigium, ubi pes minime fuisset impressus. Tu nosti melius, circa talia, id adversam atque mendacem agere famam quod veritas. Post hec, cum paululum quievissem, Tulliam salutaturus accessi. Que quam primo adventum meum sensit, tanquam redeunti tibi letissima venienti michi occurrit, et aliquantisper laudabili quodam respersa rubore, vix me viso deiectis in terram oculis, quadam modesta ac filiali affectione, salutatione decenti et totis me suscepit ulnis. O bone Deus! e vestigio mandatum tuum sensi et confidentiam novi, et michi ipsi congratulatus sum quod adeo tuus sim. Sed postquam quedam ut plurimum contingentia circa noticiarum principia interlocuti sumus, in ortulo tuo, assistentibus ex amicis nonnullis, consedimus: ibi explicatiori placidoque sermone domum libros et tua omnia obtulit, et quantum in ea fuit, matronali semper gravitate servata, sumpsissem. Inde has inter oblationes, et ecce, modestiori passu quam deceret etatem, venit Electa tua, dilecta mea, et antequam me nosceret ridens aspexit, quam ego non letus tantum sed avidus ulnis suscepi, primo intuitu virguncunlam olim meam suspicatus. Quid dicam? Si michi non credis, Guilielmo ravennati medico et Donato nostro, qui novere, credito: eadem que mee fuit, Electe tue facies est; idem risus, eadem oculorum leticia, gestus incessusque, et eadem totius corpusculi habitudo, quanquam grandiuscula mea, eo quod etate esset provectior: quintum quippe iam annum attigerat et dimidium dum ultimo illam vidi. Insuper, si idem idioma fuisset, verba eadem erant atque simplicitas. Quid multa? In nichilo differentes esse cognovi, nisi quia aurea cesaries tue est, mee inter nigram rufamque fuit. Heu michi! quotiens, dum hanc persepe amplector et suis delector collocutionibus, memoria subtracte michi puellule lacrimas ad oculos usque deduxit, quas demum in suspirium versas emisi advertente nemine! In hac igitur Electa tua quid fleverim, quid tristis essem, iamdudum videre potes. Si de Francisco tuo cuncta referre velim, deficiet calamus. Longum enim esset exponere quanto quamque grandi nisu animum suum affectionemque omnem erga me verbis et opere aperire conatus sit, continuas eius insuper visitationes describere postquam me omnino renuentem hospitem fieri suum vidit, et quot me conviviis honoraverit et quam leto vultu; dixisse igitur unum sufficiet. Ipse quidem, si nescis, cum me pauperem novisset, quod ego nunquam negavi, in discessu meo a Venetis hora iam tarda in secessu domus me traxit, et cum verbis parum proficeret, manibus illis giganteis suis in brachiolum meum iniectis, egit ut invitus fere erubescensque summe liberalitate uterer sua, eoque peracto, quasi fugiens et valedicens abiit, et sic me meque et quod passus fueram dampnantem reliquit. Faciat Deus ut vicem reddere queam! Vidi preterea clarum hominem illum magistrum Guidonem de Regio multis plenum effluentemque undique, et ab eo tui gratia honoratus sum et insignitus anulo. Tandem quibusdam agentibus incommodis, affectus tedio, eodem labore quo iveram in patriam redii. Habes igitur hystoriam omnem ex his que nuper michi fuere Venetiis, que etsi longiuscula sit, in multis tamen memoratu dignis defectiva est. «Memoratu dignis» dixi, quantum ad me, qui homunculus sum: apud te autem scio nullius vel parvi esse momenti etiam quod scriptum est. In patria vero dum essem, et ecce post dies paucos, a Donato nostro transmissa, epistola tua venit, IIII kalendas iunii Ticini scripta, quam postquam letus suscepi, ante alia legi quoniam multum in te et in tuis epistolis loci occupem, quod arbitror et gratissimum habeo, certus quia saltem in hoc apud posteros per multa secula erit venerabile nomen meum. Non enim existimabunt intelligentes, te tam sepe tamque diffuse inerti ignavoque scripsisse homini, et ea potissime que in pluribus epistolis florido atque succipleno stilo describis. Et ego, iam fere annus est, eo quod michi ipsi plurime videantur epistole tue ad me, in volumen unum eo ordine quo misse seu scripte sunt redigere cepi: sed iam gradum figere coactus sum, cum deficiant alique quas nunquam habui, etiam si a te misse sint, ut puta «Beasti me munere» etc., et eam quam de Dante scripseras ad me et alias forsan plures; et ad presens eam quam adversus astrologos te scripsisse dicis nunquam recepi, nec illam in qua pueri tui laudes, nec de etate tua, quas summe cupio ut ceteris addam. Et hoc ideo, ut, si nequeam epistolarum tuarum omnia habere volumina, hoc saltem non desit; precor igitur per venerandissimum michi caput tuum quatenus saltem quas dixi alicui ex pueris tuis rescribi facias et ad me mittas, ut possim quod ceptum est continuare volumen. Et hec multa imo nimia scripsisse sufficiat. Queso Franciscum nostrum salutes, et vale, virorum optime.</p>
            <closer>
               <dateline>Scripta Florentie primo kalendas iulii.</dateline>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XVI</head>
            <opener>
               <salute>A NICCOLÒ DA MONTEFALCONE</salute>
               <dateline>(1371)</dateline>
            </opener>
            <p>Nicholao de Montefalcone, Sancti Stephani nescio utrum monacho dixerim vel abbati.</p>
            <p>Rebar equidem canis, annositate egritudine sacro ordine presulatu supervenientibus, levitates abici iuveniles, oscena consilia opprimi et mores deberi cuiuscunque hominis transformari in melius; sane fallor, ut video, et tu michi fere primus aperuisti oculos longa tectos caligine. Nam, cum nec contractum corpus, seniles ruge, nodosa podagra nec presulatus infule aut insignia reliqua quibus prefulges immeritus et abbas iam diceris pater, infelicis factus auriga cenobii, priscos illos mores tuos, quibus effrenis in illecebras precipitans ultro [...] saxeas mentes esse, ut Oetam seu Pindum potius loco moveas quam illas mollire aut immutare queas. Is ergo es senex qui iuvenis fueras: iam ingenium tuum novi. Finges te nescire quorsum verba hec querula eggredi velint, cum videas liquido; ast ego, ne te lateat, non diu suspensum teneam. Quis dubitet quin memineris quanta me exterum hominem et diu non visum comitate susceperis, quanta verborum affabilitate? Quot illa oscula, quot amplexus fuere dum te primo visitavi mea oppinione deceptus, quot blandientia verba meque, si omnino credidissem, decipientia! Equidem sensim colligens, omnia in maximum mei venire incommodum, exitium fere, etsi inscius, ariolabar: in laqueum et decipulam ibant, si me forsan opulentum sensisses! Sed hoc vaticinari est; ad ea veniamus que in propatulum prodiere. Cum nemorum amenam solitudinem quorum circumseptum aiebas cenobium tuum, librorum copiam, fontes limpidos et ipsius loci devotionem et commoda, sino rerum abundantiam et celi benignitatem, monstrasses traxissesque me in desiderium non videndi solum, sed, si necessitas exegisset, assummendi in latebram, clam, quasi tibi positurus essem insidias, parasti fugam. O amici confidentia, o sincera dilectio, o mentis senis et abbatis integritas! Consuevere longum iter facturi amicos convenire, cum eis de agendis inire consilium, tractare, disponere et ordine certo eis salutatis valedicere, eisque bonum faustumque illud orantibus iter arripere. Tu me, more furis atque deceptoris, nedum consulto, verum nec salutato, per noctem in Calabros discessurus conscendisti lembum. Credebam stolide, si credebam te invitaturum me et per veterem studiorum nostrorum amicitiam oraturum ut per dies aliquos saltem tecum mansurus accederem, ut exaltationem tuam, felicitatem et gloriam inspicerem et letarer et de oblatis spem firmiorem assummerem. Ridebis, arbitror, ista legens, dicesque: «Oblitus est hic quoniam pauper sit, et pauperes amicitiis carere atque a divitibus postergari!». Bene novi nonnunquam ab his ista fieri quibus nullus Dei timor est, et ludi volventis inscitia, si nescis, que vere primo frondibus ac floribus insignes arbores fuere, autumno nudas consistere, eoque in gurgite quo luserant ante pisciculi, post paululum maxima fuisse absorta navigia. Nil sub sole stabile est; dat Fortuna vices varias, nec stultior eo est qui in leta confidit. Abiisti igitur: et si multis, quibus satis male consultum est, presides, ego tamen non ob id in sterquilinium deiectus sum. Verum, ne talis tibi sim qualis tu michi fuisti, quod ad te nondum credo pervenisse potuerit notum facio, ut rebus tuis consulas: XIIII kalendas ianuarias Urbanus olim pontifex summus, soluto carnis debito, transmigravit ad superos, eique e vestigio suffectus est Bellifortis cardo, et Gregorius nuncupatus est XI. Hunc tu dicebas Rome promotorem fuisse tuum exhortationibus dominorum de Baucio. Nosti quanta sit eorundem dominorum affinitate et amicitia iunctus, et idcirco, si nondum plene finem habuit expeditio tua, cum is nunc possit qui nuper ab altero supplicationibus postulabat, laudarem reditum tuum in instanti Neapolim, ut eosdem dominos in novas preces impelleres et rem diu fatigatam in finem optatum deduceres. Credo scripsisse non quod mereris, sed quod debui, et sic in manus te pono tuas. Quaternum quem asportasti Cornelii Taciti queso saltem mictas, ne laborem meum frustraveris et libro deformitatem ampliorem addideris. Vale.</p>
            <closer>
               <dateline>Neapoli XIII kalendas februarii, festinanter, instante Nicholao Manganario tuo.</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XVII</head>
            <opener>
               <salute>A MATTEO D'AMBRASIO</salute>
               <dateline>(1371)</dateline>
            </opener>
            <p>Insigni iuveni Matheo de Ambrasio de Neapoli.</p>
            <p>Epistolam tuam, iam michi dilectissime iuvenis, suscepi pridie et legens miratus sum: omnino enim ybleo perlitam melle sensi et sapido completam succo, adeo ut non Ambrasium sed ambrosium nectar, nescio magis dixerim e fonte castalio an e ciceroniano depromptum, amplo rivulo effundentem undique putem. Non negabo: vix extimare potuissem tot inter delitias, tot inter mollities, tot inter ultronea ocia urbi huic a primevo familiaria pervigil adeo comperiri potuisse ingenium et tam grata facundia eruditum hominem. Errabam: nondum satis sacra latibula perquisieram; tu maximam erroris mei partem solvisti, dum a te scripta mente revolvo singula, et quantum videas, quantum sentias, quanta denique arte et quam florido stilo atque ponderoso libramine concepta describas inspicio. Letor equidem et gaudeo advertens, nostro seculo aliqualiter prisca resurgant ingenia que iamdudum ignavia atque avaritia Ytalorum abierant, et de te spem pregrandem concipio, et perseveres queso precorque. Nam, nisi fallor, viridi vales iuventa et studiorum delectatione traheris et ingenii viribus potens es. Quis enim preter illustrem scientia atque facundia virum ex tam claris effectibus infra temporis spatium breve emersurum existimet? Sed, quoniam quid michi de te visum sit et quid insuper de te sperem dictum est, in me paululum vertendus est calamus. Habeo, ni superbum putes, unum quod inter tot prudentissime dicta redarguam: nimium humile nomen meum extollis, nescio qua mente, an deceptus minus equo iudicio an ut senem blanditiis ludas. Si primum est, compatiendus es pro errore tuo, et ni de cetero pecces facile ignoscendus. Nam, etsi omnino rudis homo non sim, non tamen adeo me evexit studiorum vigilantia, ut tam grandia meruerim preconia: credo te amor in hec minus consulte impulerit, qui sepe deos hominesque fefellit, iudiciis adversa lues. Si secundum sit, quod vix credam, infortunio meo compatior, si eo venerim, ut qui iuvenis summe blanditias horrui, senex earum delectari credar: levium animorum atque insipientium delectatio talis est. Auferat Deus hanc pestem a desideriis meis, et tu, frater optime, non solum a calamo tuo sed a mente deicias: gnatonicorum hec illecebra est, hominum genus bonis moribus atque iam compositis mentibus infestum et detestabile. Sane, quecunque sit causa que te ad me scribentem in has impulerit laudes, ignorantie tribuam et equo feram animo; precor tamen per sacrum amicitie nostre principium quod literulis facimus ne te de cetero adeo precipitem dedas in commendationem nominis mei. Maximis viris et qui iam sacrorum studiorum celsos honores consecuti sunt, he tam grandes exhibende sunt laudes. Ego insuper te nondum visum hominem ea affectione in amicum fratrem socium suscipio meum, qua usquam suscipi potuit visus homo, meque amicitia tua iam meliorem existimo: neque tam paucis nudisque verbis venerabile sacrum hoc celebrassem, si temporis amplior fuisset copia. Sane, instante discessu meo quem pluribus impellentibus causis cupio, prout decebat calamum manumque prolixius prestare non potui. Spero tamen prestante Deo, ex quietiori loco, quod omissum est in integrum restaurare. Et cum nil quod ad presens ulterius scribam habeam, postremo precor ut sic me in tuum suscipias ut te a me suscipi cupiebas. Et vale, frater optime, mei memor.</p>
            <closer>
               <dateline>Neapoli IIII ydus maias, festinanter.</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XVIII</head>
            <opener>
               <salute>A NICCOLÒ ORSINI</salute>
               <dateline>(1371)</dateline>
            </opener>
            <p>Illustri viro domino Nicholao de filiis Ursi nolano atque palatino comiti.</p>
            <p>Mecum eram pridie XI kalendas iulii in semota camerula mea, et cum legissem paulo ante carmen illud Psalmiste «Aperis tu manum tuam et comples omne animal benedictione», meditabar et crebro mecum volvebam ingentia atque innumerabilia divine largitatis in mortales munera; et ecce repente insueto impulsu hostium camerule tactum est. Ego, continuo surgens, ratus sum exterum adventare hominem, et amoto hostioli repagulo, visa michi facies est Montis tui, qui oblatis magnificentie tue salutationibus et prensa amici dextera, epistolam tuam, vir illustris, exhibuit, quam reverenter suscepi intra me dicens: «Bone Deus! quid aut auferet aut exposcet a villico homine urbis sue princeps insignis?». Tandem, cum in angulum secessissem illamque legerem, sepe miratus sum verborum elegantiam, orationis contextum, sic et sententiarum pregrave pondus, ornatum floridum et exquisitam stili suavitatem. Quibus agentibus (bona pace tua dixisse velim, si a te, cuius ex mente cecidisse rebar, aliquid expectandi michi fuisset occasio, militarem non ciceronianam expectasse licterulam) letatus equidem sum quia viderem, si sint studia prisca, Romanorum adhuc ingenia stare, necdum indolem illam laudabilem deperisse. Verum, ut eo veniam quo tuus exposcere videtur labor et desiderium, ante alia letor et gaudeo quoniam tibi bene sit et tam grandis atque leta fortuna, ut, ubi aggregare fere ceteri summo opere curant, tu ex congestis largiri cupias et modum letis ponere; bene secum convenientis animi argumentum est, preterea, quod novis fulgoribus auctisque continue splendeas, ut preeminentiarum maiestate et summorum pontificum gratia, hoc permaximum seculo; sed quod excedit cetera, mee fortune congratulor quoniam mei nominis benignitate tua serves memoriam, et de liberalitatis tue fonte offeras maiora quam merear aut cupiam. Sane, dum me ipsum, substantiolas tenues meas et umbreculam nominis et semisopitam status mei favillulam intueor, non excellentiam tuam, quam ut nubes excederet vellem, sed ipsam fortunam meam rideo, que meliores annos meos circumegit ludibrio famamque nebula velavit stigia, et inutiles senio maximis viris, nescio quo pacto, fecit optabiles. Sensisse enim videris, quia senex et eger laboriosam magis quam longam anno preterito peregrinationem intraverim et casu Neapolim delatus sim; sed, quod credo novisse nequiveris, ibi preter oppinatum amicos michi incognitos comperi, a quibus frenato domestice indignationis mee impetu, ut starem subsidia opportuna prestitere omnia. Quos penes dum fere sub latebra paupertatis latens starem, ecce ex improviso vir ingentis animi Hugo de Sancto Severino, quem tibi cognitum scio, adesse me novit, et humanitate sua potius quam merito meo non solum me salutatum Neapolim venit, quin imo amicis verbis spem meam prostratam evexit iussitque ut bono animo essem, et ut suis saltem sumptibus, si aliter non daretur, Neapoli me retineret conatus est, eadem offerens que tu ipse facis. Sed cum iam michi non absque causa redeundi in patriam consilium esset et adverteret oculatus homo quoniam suasoria omnia disperderentur in auras, muneribus magis munificentie sue convenientibus quam honestati mee in patriam usque prosecutus est. Quantum autem alligent animos liberalitates huiusmodi, tue considerationi relinquo. Porro, si precibus et muneribis flectende sunt mortalium mentes, iamdiu, Hugone nondum cognito, inclitus preceptor meus Franciscus Petrarca, cui quantum valeo debeo (etsi tam grandis illi nec tam varia bonorum que tibi sit copia, aliqualis tamen est, et etati atque studiis meis convenientia magis) me non ut amicum et socium sed domui sue et substantiis ceteris prepositum dulcissimis precibus et suasionibus, ut secum sim, a facundiam omnem suam exposuit. Ceterum in discessu meo a Neapoli – non verebor verum dicere – serenissimus princeps Iacobus Maioricarum rex fecit onerari me precibus ut sub umbra sue sublimitatis otiosus senium traherem, amplissimum ultra regale munus libertati mee offerens spatium. Sane, quoniam quodam occulto nexu astringi videbatur quam omnino solutam cupio libertas, quibus potui me honestioribus verbis absolvi, et rege regalibusque donis omissis, e litore solutis proresiis in patriam redii. Tu quartus in hoc ipsum incidisti votum: esto postremus, nec inficiar, ceteris maiora atque seni eligibiliora offers. Verum, ne trahi videar maiori delectatione locorum, que a quoquam preoccupantium precibus preponi non debet, omissis iam dictis, quid ad oblata tua respondeam nil honestum habeo preter quod aliis responsum est: gratias scilicet agere liberalitati tue, quoniam non iam patiatur etas libertati assueta colla iugo subicere. Parvus michi agellus est patrius, et hic tenui victui meo satis est; anni, ut reor, supersunt pauci, quibus nec longus labor nec importabilis potest esse necessitas. His ego cupio, si Deo gratum sit, prestare finem in patria, et cum meditationes meas ceteras excedat cura sepulcri, desidero quos a progenitoribus meis suscepi cineres, eos eisdem restituere atque suis iniungere. Habes mei desiderii atque propositi sententiam plenam. Et si contingeret, quoniam futuri simus incerti, mutare sententiam, esto reliqui priores sint in tempore et potiores sic videantur in iure, dum tibi gratum esset, forsan te penes diverterem; et huius esset consilii causa, quoniam preceptor meus Euganeos incolit colles, Maioricarum rex tanquam iuvenis et novarum rerum avidus varias circuit nationes, et Hugo campanas incolit urbes a patrio celo michique seni remote nimium; ubi tu, si vera refert Montes familiaris tuus, amicus meus et civis, amenissimos recessus possides eo in promontorio quod se in Tirenum protendit mare et secundum quosdam separat a Tuscis Etruscos. Ea tamen qua in sede locatus sum, si quid spendori tuo accomodum queam, iniunge parato. Et vale, vir splendidissime.</p>
            <closer>
               <dateline>Certaldi VI kalendas iulii.</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XIX</head>
            <opener>
               <salute>A IACOPO PIZZINGA</salute>
               <dateline>(1371)</dateline>
            </opener>
            <p>Celeberrimi nominis militi Iacobo Pizinge serenissimi principis Federici Trinacrie regis logothete.</p>
            <p>Generose miles, incertus mei Neapoli aliquamdiu fueram vere preterito: hinc enim plurimo desiderio trahebar redeundi in patriam quam autumpno nuper elapso indignans liqueram, nec minus revisendi libellos quos immeritos omiseram, sic et amicos aliosque caros; inde vero urgebar ut consisterem, atque detinebar, nunc a venerabili violentia nunc suasionibus nunc precibus incliti viri Hugonis de comitibus Sancti Severini, cuius credo splendidam famam noveris. Curabat enim, vir eximius, etiam me invito, totis viribus ut me, interveniente subsidio serenissime domine Iohanne Ierusalem et Sicilie regine, apud Parthenopeos placido locaret in otio; qua perplexitate angebar nimium, nulla adhuc in parte satis firmato consilio. Et dum sic variis agitarer curis, quo pacto non memini, factum tamen est ut ad aures deveniret meas venerabile nomen religiosi hominis Ubertini de ordine Minorum, sacre theologie professoris et concivis tui, cuius auditis meritis, eumque ea tempestate Neapoli moram trahere pro quibusdam arduis tui suique regis, in desiderium venit tam conspicuum videre virum: a pueritia quippe mea, etiam ultra tenelle etatis vires, talium avidissimus fui. Nec mora; exhibiturus reverentiam debitam ad eum accessi, atque adaperto capite, primo paxillum miratus hominem, quam devotissime et humillime potui salutavi eum. Ipse autem gravi quadam maturitate obvius factus me leta facie, miti eloquio et morum laudabili comitate suscepit. Consedimus tandem eo iubente, et dum mirabundus eius verba susciperem, ratus sum ipsius sub lingua ybleum mel fore, quod in os parvuli Platonis dormientis iamdudum congessere apes, tanta perlita dulcedine ex eo mellita progrediebantur verba. Qua ego allectus suavitate sermonis, etsi michi gravissimum esset, nam a litore maris in summum fere per declivium civitatis ascendere eo quo dudum, ut quibusdam placet antiquis, insigne templum fuit Apollinis, hodie sub Pauli apostoli vocabulo vero Deo satis populare sacellum dicatum est, michi opus erat: ibi enim mansio erat illi penes fratres suos apud Laurentii sacram edem morantes; pedibus tamen vix ire possum mole gravatus corporea, nec iumentum aderat quo veherer, cum non suppeterent facultates; tanquam subsidium michi divinitus missum nonnunquam visitare cepi. Ipse autem, ut reor, vir Deo plenus, posquam aliqualem, ut percepisse michi visum est, in me affectionem apposuit, aperire confertam divinitatis animam, reserare Nature gremium et quasi ex arcivo humanarum rerum plenissimo maiorum gesta proferre tanta sermonis aliquando elegantia cepit, ut ad se animam omnem meam traheret teneretque. Dum igitur in solamen pendule mentis per dies aliquos divinum visitassem hominem et ipse ex verbis percepisset meis circa quod exercitium versaretur meum, credo ut animosior ad laborem efficerer, honorabile nomen tuum eo usque michi inauditum deduxit in medium, et oratione continuata vigilantiam tuam, commendabile desiderium, ingenii perspicacitatem et dignitatem offitii perfunctorie retulit. Ego audire et verba prout dicta servare omnia atque mirari hominem ceperam, neque superficietenus recitatis contentus, orare instanter ut pleniorem tui prestaret notitiam cepi. Ast ille, more suo, florido eloquio ingressus stadium inquit: «Quoniam hunc logothetam incliti regis nostri dixerim, nolo illum arbitreris agrorum amplitudine cupidum, non supellectilis regie, non auro gemmisve: quin imo gloriosi nominis et longeve fame avidus, ut eam consequi possit, paucorum iter ingressus est. Nam divinas Homeri <title>Yliadem</title> atque <title>Odisseam</title> et Maronis celestem <title>Eneidam</title> et quicquid a ceteris poetis memoratu dignum hactenus compositum est, dummodo contingere possit, pervigili studens ingenio totis viribus in Parnasum direxit animum, ut Nyse Cyrreque, si possit, superatis anfractibus sublimes conscendat in celum vertices, videat gorgonei alitis fontem umbrasque sonori nemoris et puellarum castalium choros, et earum ethereos audiat cantus; his demum plenus, si prestet Deus, concedente senatu romuleo nectat pexos laurea crines scandatque triumphans Capitolium, olim rebus humanis prepositum limen». Ego autem audiens mirabar, et gaudio repletus electionem tuam et studium laudabam: generosi quippe animi est calcare vulgaria et ad celsiora mentem extollere, quod non absque divino munere fit. Est, ni fallor, poetica facultas cui insudas, inter sublimiora licterarum studiis quesita non minima, dato minus intellecta a multis in exterminium fere abiecta sit. Scio noveris, quoniam huius dudum tam grandes fuere vires tamque luculenta formositas, ut a presidentibus romano imperio pro ampliori gloria quereretur. Testes ad hanc veritatem firmandam, si excutiantur historie, invenientur innumeri, et inter alios Cesar dictator, Octavianus Cesar, Nero Claudius, divus Adrianus et alii plures, quibus inter ceteras facultates et orbis dominium novisse poeticam potissimum fuit; sic et superioribus seculis, hi quibus nota fuit prestantissimis viris acceptissimi fuere. Nam, si perquiremus, inveniemus, omissis antiquioribus exterisque, Affricano superiori viro celeberrimo et phylosophicis assueto Emnium brundusinum fuisse carissimum; Mario, cui etsi grandis esset auctoritas, fere tamen durum et agreste fuit ingenium, Lucium Plotium; Pompeio Magno, cui virtus equa fuit fortune, Theophanem mitilenum; Metello Pio atque Lucullo Lucium Archiam; Decimo Bruto imperatori preclaro Accium pisaurensem; Octaviano Cesari Maronem; Mecenati Flaccum; sic et aliis pluribus fuere plures. Nec mirabile. Noverant viri illustres horum opere breves annos a natura concessos mortalibus effici in perpetuitatem usque longevos, magnorum virorum laudanda facinora eterno et immarcescibili carmine ampliari, ornari, grata reddi atque servari, conspicua nomina in virentem perpetuo famam deduci; sic et vitia deprimi et virtutes extolli, pusillanimes animari, otiosos in frugem vite meliori impelli, facundos preterea legentes effici, orationes poetico sale sapidas, helyconicis floribus ornatas, castalio latice dulces fieri. Nec defuere qui eruditos poetica fato functos non solum Deo similes verbis facere conarentur, sed monimentis honorarent perennibus. Smirneus populus Homero suo tanquam divino homini construxit templum; Lesbii, eo quod femina Saphos esset et concivis eorum, quoniam poeticis instructissimam noverant, non dedignavere in perpetuam virtutis eius memoriam eneam erigere statuam; Arcades Nicostrate sacellum, quod diu postea servavere Romani penes Carmentalem civitatis portam, sub Carmente nomine, quo et ipsa nuncupata est. Preterea et Quintius Fulvius, vir ingentis animi, superatis Etholis, in honorem poetice Martis manubias Musis consecrare dignum ratus est. Hec, ut multa paucis claudam, inter cetera romane urbis splendida preclarissimum decus fuit et gloria. Que etsi obsoluisse videatur, non quia quodammodo ob senium enervis perdiderit robur suum, cum iuventute perenni vigeat, sed ignavia avaritie deditorum, a te minime spreta est, ut video: enim malueris inter amicos paucos suos splendere quam inter multitudinem ignaram atque insana oppinione detentam vilescere. Propositum igitur tuum et laborem egregium laudavi et summe laudo et laudabo dum vixero; et in spem venio atque credulitatem, Deum ytalico nomini misertum, dum video eum e gremio sue largitatis in Ytalorum pectora effundere animas ab antiquis non differentes, avidas scilicet non rapina vel sanguine, non fraude vel violentia, non ambitione vel decipulis sibi honores exquirere, sed laudabili exercitio, duce poesi, nomen pretendere in evum longinquum, conarique ut possint viventes adhuc volitare per ora virorum et a corporea mole solutas posteritati mirabiles apparere. A quibus etsi non integrum deperditi luminis ytalici restituatur columen, saltem a quantumcunque parva scintillula optantium spes erigitur in fulgidam posteritatem, et potissime dum ab uno videmus in numerum deveniri. Fuit enim illi continue spiritus aliqualis, tremulus tamen et semivivus potius quam virtute aliqua validus, ut in Catone, Prospero, Pamphilo et Arrighetto florentino presbitero, terminus quorum sunt opuscula parva nec ullam antiquitatis dulcedinem sapientia. Verum evo nostro ampliores a celo venere viri, si satis adverto, quibus cum sint ingentes animi, totis viribus pressam relevare et ab exilio in pristinas revocare sedes mens est, nec frustra. Videmus autem, nec te legisse pigebit, ante alios nota dignos, seu vidisse potuimus, celebrem virum et in phylosophie laribus versatum Dantem Allegherii nostrum omissum a multis retroactis seculis fontem laticesque mellifluos cupientem, nec ea tamen qua veteres via, sed per diverticula quedam omnino insueta maioribus non absque labore anxio exquirentem ac primum in astra levatum montem superantem, eoque devenisse quo ceperat, et semisopitas excivisse sorores et in cytharam traxisse Phebum: et eos in maternum cogere cantum ausum, non plebeium aut rusticanum, ut nonnulli voluere, confecit, quin imo artifitioso schemate sensu letiorem fecit quam cortice; tandem, quod equidem deflendum, incliti voluminis superato labore, immatura morte merito decori subtractus, inornatus abiit, hoc preter sacrum poema tradito, ut, post divulgatum diu pressum poesis nomen, possent qui vellent a poeta novo summere quid poesis et circa quod eius versaretur offitium. Post hunc vero eque florentinus civis, vir inclitus Franciscus Petrarca preceptor meus, neglectis quorundam principiis, ut iam dictum est, vix poeticum limen actingentibus, vetus iter arripere orsus est tanta pectoris fortitudine tantoque mentis ardore atque ingenii perspicacitate, ut nulla illum sistere impedimenta quirent vel itineris terrere impervia, quin imo, amotis vepribus arbustisque quibus mortalium negligentia obsitum comperit restauratisque aggere firmo proluviis semesis rupibus, sibi et post eum ascendere volentibus viam aperuit. Inde helyconico fonte limo iuncoque palustri purgato et undis in pristinam claritatem revocatis antroque castalio, silvestrium ramorum contextu iam clauso, reserato ac ab sentibus laureo mundato nemore et Apolline in sede veteri restituto Pyeridisque iam rusticitate sordentibus in antiquum redactis decus, in extremos usque vertices Parnasi conscendit, et ex Danis frondibus serto composito et suis temporibus addito, ab annis forsan mille vel amplius invisum ostendit Quiritibus applaudente senatu, et rugientes rubigine cardines veteris Capitolii in adversam partem ire coegit, et maxima Romanorum letitia annales eorum insolito signavit triumpho. O spectabile decus, o facinus memorabile! Hoc tam grandi nisu et elucubratis suis operibus iam undique clarescentibus, emissa quasi per universum volatili tuba, poeticum diffudit nomen a se in lucem e latebra revocatum, et spem fere deperditam in generosos suscitavit animos ostenditque quod minime credebatur a pluribus, pervium scilicet esse Parnasum et eius accessibile culmen: nec dubito quin multos animaverit ad ascensum. His ego tertium concivem meum addere, si velim, possem, Zenobium scilicet ab avito rure cognominatum «de Strata», qui posita ferula qua ab incunabulis puellulos primum gramatice gradum temptantes cogere consuerat, avidulus glorie, nescio utrum in satis meritos evolavit honores, et veteri omni parvipenso ritu, boemi Cesaris manu non romanam lauream sed pisanam capiti impressit suo, et unico tantum homini paucis carminibus placuisse contentus, quasi eum decoris assumpti peniteret, tractus auri cupidine in Babilonem occiduam abiit et obmutuit; quam ob rem, cum laboris modicum et fere nil glorie sacro nomini attulerit, omittendum censui. Tu nunc melioribus avibus, si satis percipio, quartus ab altero fere ytalico surgens cornu, ut uti iamdudum Theocritus Syragusas, sic et tu Messanam reddas illustrem, totis in ascensum conaris viribus, imo iam adeo proximus factus es culmini, ut cantu valeas et ampliora promittas. Quam ob causam, ut quo cepit spes mea progrediatur et gaudium augeatur meum, per insigne tui nominis decus, vir elegantissime, precor ut glorioso labori non parcas. Insiste ceptis virili animo: paratum adapertum stratumque iter habes. Stant adhuc incliti viri pressure pedum, nec adhuc tacuere nymphe castalie cantu celebri diem festum et viri eximii accessum ad eas celebrantes, quarum cantu traheris, et ne oberres ostendent vestigia. Habes preterea quos ipse sumpsisti certissimos duces: progredere igitur et bono faustoque omine acri virtute in culmen usque conscende, ut fronde redimitus peneia cum iam dictis et ipse fulgore tuo previus sis ad ascensum anhelantibus et especula Capitoline arcis te ipsum orbi notum facias toto, et merentem Ytaliam letifica qua potes gloria. Verte, queso, in eam pios oculos, quod et Ytalicis ceteris dictum volo; inspice quo romanum corruerit imperium, quid sit spectare ipsam Romam, dudum rerum dominam, tristi Phariseorum sub iugo torpentem, quid memorare dudum spectabiles triumphos, videre deiectas ymagines et egregiorum facinorum monumenta testantia, quid insuper phylosophorum celebres titulos et poetarum mirtea laureague serta meditari quibus ipsam veterem olim superavere Greciam, quid in memoriam revocare militarem disciplinam qua nationes ceteras anteivit, quid legum auctoritatem qua totus frenabatur orbis, quid morum conspicuum specimen. Hec omnia, ut omiserim cetera, una cum Ytalia reliqua et libertate celesti a maioribus nostris maxima eorum infamia neglecta sunt, et a nationibus exteris aut sublata aut turpi coinquinata labe sordescunt. Et si omnia resarciri nequeant, hoc saltem poetici nominis fulgore eiusque tam maximis infortuniis compatiare atque, ut que potes subleves, pios subice humeros; cum reliquis pro viribus agito ut inter barbaras nationes Roma saltem aliquid veteris maiestatis possit ostendere [...] credo, longe melius quam ipse suaserim; et ego, choris immixtus festantium tuumque nomen meritis laudibus extollentium, canam: «Iam virgo rediit, redeunt saturnia regna». Forsan insuper, vir inclite, post multa expectas ut de me aliquid dicam, quoniam et ipse poeticam aliquamdiu secutus sim. Medius Fidius! non absque erubescentia mentis frontisque in id veniam, ut tibi aperiam paucis ignaviam meam. Ingenti, fateor, animo in stratum iam iter intravi, trahente me perpetuandi nominis desiderio et fiducia ducis incliti preceptoris mei, et cum eisdem quibus tu fretus es previus viam arripui. Sane, dum hinc inde me nunc domesticis nunc publicis occupari permicto curis et elevatos inspicio vertices celum fere superantes, cepi tepescere et sensim cecidere animi atque defecere vires, et spe posita contingendi, vilis factus atque desperans, et abeuntibus quos itineris sumpseram ostensores, iam canus substiti, et quod michi plorabile malum est, nec retro gradum flectere audeo nec ad superiora conscendere queo: et sic, ni nova desuper infundatur gratia, inglorius nomen una cum cadavere commendabo sepulcro [...].</p>
         </div1>
         <div1>
            <head>XX</head>
            <opener>
               <salute>A PIETRO DA MONTEFORTE</salute>
               <dateline>(1372)</dateline>
            </opener>
            <p>Insigni militi et legum professori clarissimo domino Petro de Monteforti.</p>
            <p>Epistolam tuam, amicorum optime, leto suscepi animo, fuitque michi tanto carior quanto prolixior; nec satis fuit legisse semel et iterum, quin imo cum sepius legissem, ultimo magis placuit quam placuerit in primis. Et, ut omiserim quia florida compta et arte laudabili splendida erat, eam mira verborum suavitate et veneranda sententiarum amplitudine refertam comperi, adeo ut mecum dixerim: «Non solus novit preceptor meus verba componere et suis locis graves et succiplenas locare sententias!». Sane, ut eo veniam quo responsionis opportunitas exigit et paucis expediam que longo sermone disserenda fuerant, dico: posquam tuo iudicio visum est ut quam mereris, et a me potissime, reverentiam sinam tuam, sequar, eoque quo ipse iubes pretiosissimo utar, imo iam usus sum, vocabulo, quo profecto, ut tu perlucida oratione testaris, nullum inter mortales sanctius reperiri reor, et te de cetero in omnibus amicum dicam. Nec michi parvum est quod tu tam profuse largiris, scilicet quia repente a te clarissimo preceptore ex auditore humili inter amicos unus susceptus, imo sublimatus sum; quod ego munus reverenter et tota mentis affectione suscipio. Quis enim satis sanus renuat quod etiam viris precipuis optandum est? Sed ut hec decentiori tempori servem, cum michi semper in omnibus gratissime tue sint lictere, summa tamen delectatione animam meam dulci perfudit gaudio ea epistole tue pars in qua scribis, te veris atque sanctissimis rationibus tumorem pressisse optimi iudicis illius qui, nondum visis poetarum carminibus, nedum intellectis, stomacose damnabat poeticam. Equidem nil fastidiosius est, nil abominabile magis quam tales audire de re incognita ferentes sententiam. Sed non longe est a talibus divina iustitia, nam, dum alienam et incognitam sibi apud gnaros ignari damnant scientiam, suam liquido ignorantiam profitentur: ex quo fit ut, unde gloriam se quesisse putarant, ignominiam consequantur. Verum, quoniam de materia hac, etsi minus plene, tecum tamen sentiens, alibi scripsisse memini, satis erit ad presens adversus tales hec pauca iterasse. Post hec sentio quanta amicabili affectione, quanta solertia, quanta arte et tuis insuper sumptibus, coneris nomen meum extollere et, si possis, inter astra locare, et potissime dum ridiculum, saltem tibi, opus meum <title>De genologiis deorum</title> tot demonstrationibus, tot laudibus, tam preclaro apud insignes eruditosque viros effers preconio; quod michi promaximum est in tantum, ut nil amplius hoc, inter peritura, optare queam, cum videam tuo opere eo me trahi quo cupio: teste enim Tullio, «trahimur omnes studio laudis, et optimus quisque maxime gloria ducitur». Quod etsi ego longo labore quesierim, utrum meruerim tu scis melius; nil tamen egeram, ni promulgator egregius, ni preco diligentissimus, ni inclitus meritis homo affuisset in fine. Et quem alterum, queso, dedisse michi potuerat Deus adeo amantissimum, adeo Musarum conscium, adeo facundum, adeo promptum, adeo diligentem exquisitorem veri, uti tu es atque cognosceris? Invidit Alexander Achilli quod Homeri carmine commendatus sit. Et quis dubitet quin et ego, adhuc spirans, a viro longe me eminentiori equa invidia pulsatus sim, dum longe lateque tue in me legentur laudes? O preclarum decus, o splendidus honor, o desideratum solatium! quibus te verbis explicem non habeo. Nec mirum: nam, si Themistodes, vir summus Athenis, rogatus cuius vocem libentissime audiret, respondit, ut asserit Cicero, «eius a quo sua virtus optime predicaretur», quid ego placibilius optare possum quam sentire te eloquentissimum virum, elegantia celebrem, fama illustrem, moribus conspicuum, virtutibus clarum, inter egregios viros predicantem ampliantem et extollentem pro viribus nomen meum, et meas laudes utinam meritas totis nisibus referentem? Nil edepol! Nec inficiar, ut paucis multa complectar: tanto complesti me gaudio, ut vix mei capax sim. Et utinam non uti nubes nimio repleta spiritu et in brevissimum lumen, esto clarissimum, effusus e vestigio evanescam! Hic me timor angit, ut te, vir inclite, deprecer ut caveas ne te nimis impellat amor in meam laudem, nam ipse sepe deos hominesque fefellit. Lauda parce, queso, velisque magis ut incognitus sed tutus consistam in pulvere, quam ex verticibus montium a vehementia ventorum forsan evellar et resolvar in auras. Inde, quoniam scribis te, me volente, librum vidisse meum atque legisse, et post multa me commendas quoniam liberali animo in publicum et absque dilatione emiserim, adverto te non satis huius eventus plene novisse historiam. Portaveram, fateor, librum hunc de quo sermo, peregrinationis mee socium, non adhuc ut illum emicterem: non enim eum tanti iudicabam, quin imo disposueram, si daretur ocium, amovere ab eo quasdam notas, ut rebar, illecebres et, si possem, decentiori ornatu aliquo venustare eum. Et his diebus quibus primo tibi factus sum notus et tu michi, dum multa una cum illustri viro Hugone de Sancto Severino verba fecissemus, tibi dixisse memini quoniam cupiebam ut illum videres; demum procedente tempore, cum certior factus essem quam grandis tibi esset industria, quam multa tibi rerum notitia et ingenium perspicax et admirabile, et quam tua severa esset censura, conscius ineptiarum libri et puerile reputans tibi illum apponere, cum nichil michi ex oblatione tibi a me facta, credo immemor, diceres, liberius mutavi consilium, nec ulterius de hoc tibi nec alteri feci verbum, quin imo tamdiu clam servaturus eram, donec, saltem pro meo iudicio, emendassem. Tandem, iam termino mei discessus adveniente, quomodo non recordor, factum est ut illum videret Hugo iam dictus, cui profecto nil negare possum quod iusserit. Is instantia maxima et precibus me renuentem fere benignitate sua coegit, ut illum sinerem donec copiam summeret: quod quantum adversus mentem meam fecerim, solus Deus vidit ex alto. Spopondit tamen vir inclitus, se non ante copiam cuipiam daturum quam apposuisset atque mutasset in suo quicquid ego in meo postea immutassem. Demum, qualiter ad te iam dicta verba et liber devenerint, ego ignoro et doleo, non equidem quod librum meum videris, cui precordia et omnem animam meam, si possem, volenti monstrarem, sed quoniam ante tempus in medium venerit, cum in eo resecanda quedam cognoscam et nonnulla etiam apponenda et immutanda plurima. Et quod michi gravissimum est, apud multos – audio – non liberalitate mea sed alieno munere divulgatus est, ut auferatur a me spes omnis non perfectum opus in melius redigendi. Sed, posquam sic Deo Hugoni tibique visum est, ut ante diem prodeat liber iste, queso per fidem tuam perque amicitiam nostram quatenus labore tuo eius sordes paululum saltem abstergas et in aliqualem venustatem redigas, ne omnino procedat incomptus. Scis enim, perspicacissime vir, quot sunt undique morsores operum et potissime celebrium, eo quod paucis sit grata poesis, non culpa sua sed aspernantium ignavia. Ego autem crimine Iohannis Latinuccii nondum reassumpsi librum quem fidei sue commisi, et sic quid inter legendo feceris aut signaveris videre non possum Timeo ne aliena minus servata fides nimie liberalitati mee damnosa sit, et cum iam permaxime turbationis sit causa. Scribis preterea, reverendissime michi, a me separatum librum animem ut sacrorum voluminum bibliotecam securus ingrediatur, dum duxeris, quasi a sacrosancta religione alienus horreat sacra. Non inficiar, de alienis a christiana religione fere totus est, sed non eorundem cultor, quin imo persepe, si memini, in detestationem gentilitie superstitionis exclamat ut hostis, et christiani nominis veritatem extollit pro viribus; ex quibus percipi potest nullo eum sacrarum rerum seu librorum horrore terreri, aut consortium et amicitiam spernere iure debere, uti merito horrebat lucem Cerberus tenebris assuetus continuis; et sic reoer suasione aliqua minime indigere. Verumtamen, si hoc, iudicio tuo, cui magis quam meo semper crederem, indiget, miror, cum auctori possis quod velis iniungere, cur libro dubites imperare: cum et ipse tibi propinquus, imo in manibus tuis sit, et michi longinquus, nec mei iam sed alieni existat. Tamen, si sic faciendum censes, ultro volensque iubeo eidem, impero, mando precipioque ut ea omnia prompto animo leto liberali atque obsequioso faciat quod tu ipse bonique ceteri viri voluerint, nec nedum sacra intret armaria, verum carceres catenasque, si iusseris, renuat, obiurgationes equo tollat animo, laudes si que dentur parce et cum humilitate suscipiat, reprehensiones meritas tanquam salubres toto amplectatur affectu, morsus indebitos parvipendat, et quicquid tibi breviter visum sit omni nisu perficiat, et de gratia Yhesu Christi et amicorum benivolentia magis quam de suis viribus omnino confidat; tu reliqua iniunge, si qua forsan opportuna decreveris. Ceterum, vir clarissime, miraris et quodammodo quereris inclitum preceptorem meum Franciscum Petrarcam tamdiu servare in conclavi a multis optatum et, ut ego arbitror, exire volentem <title>Affricanum</title> suum: quod et ego simili modo sepe miratus sum. Verum, dum quem tu, more veterum illustrium virorum, laceratum malignantium dentibus non reris, sepissime venenatis aculeis impulsum ab emulis video, paululum admirationem retraho; et tu, ut bona cum pace tua dixerim, minus admirari deberes si circumspectus homo gradum retrahit timens insidias suspicaturque dilectissimum et sibi diu laboratum opus emictere. Auspicatur quippe quid emisso futurum sit, cum adhuc latenti insidias appositas et insultus nonnunquam senserit in invisum. Inquies forsan, ubi vel quando contigerit, cum te sentias semper eiusdem admiratorem et laudatorem operum; si ad te nondum venere, facile est reserasse aliquos saltem. Credo <title>Invectivas</title> suas <title>in medicum</title> legeris, qui, etsi non in <title>Affricam</title> singulariter spicula direxerit, in eum totum solitarium et nil tale timentem sepius immictere ac infigere tela non equis viribus conatus est. Et quid in militem suspicandum est agat, quantumcunque munitum, is qui totam aciem audet aggredi? Sic credo non noveris quid aliqui concives mei suique, non parvi momenti homines, in orationem illam Magonis morientis, preter velle suum vagam, iniecerint: adversus quos ad me scripta grandis et querula et confutationum in morsores plena extat epistola; sic et quicquid egerint in nomen suum pridie nonnulli Veneti, qui non indicta illi die ad dicendam causam, non auditis cause meritis, non rite libratis, non inspectis, quantumcunque etiam minus tali questioni competentes essent iudices – de foro non dico, qui apud mense sacrum constitutus est – pro tribunali sedentes vino marcidi ciboque repleti, ausi sunt eum sententia sua non licteratum hominem dicere: quos adversus erupit libellus ille cuius est titulus <title>De ignorantia sui et multorum</title>. Quo titulo ego iure modestiam suam laudo: fatetur quippe de se quod fere cunctis contigit mortalibus, ut se ipsos scilicet non satis agnoscant; ostendens insuper ignaram multitudinem esse, quod plerique clamavere iamdudum, seu eam eodem secum laborare defectu, et hoc ob humilitatem potius suam quam alicuius iniuriam dictum puto. Et sic, ne per cuncta discurram, opportuit eum sepissime fatigare calamum in sui suorumque carminum defensionem adversus plerosque cisalpinos Gallos et alios. Et, ut de reliquis taceam, timet homo iam senex et tardior ad calamum solito eum emictere, non quia non possit aperta incedere facie et coram quibuscunque etiam acerrimis censoribus absque timore alicuius note consistere et de iure suo adversus emulos disceptare, sed ne inde surgant iurgia unde deberent laudes evenire. Desiderat preterea conspicuus homo quod illi servatur tempusculum studiis vel potius melioribus meditationibus dare quam responsionibus in obiectiones frivolas atque superfluas perdere, et fervoribus iuvenum iam fere gelidum obicere sanguinem. Dices forsan, dum preceptorem meum quibus possum subsidiis defendo, in me inadvertenter sententiam dicam, qui adeo profuse et inconsiderate opuscula, etiam non rogatus, emicto mea. Non negabo, redarguendus venio. Attamen tutius me posse fateri reor stolidum hoc crimen quam ipse possit, cum per tenebras longe tutior ab insidiis latronum pauper incedat solus quam per lucem, etiam prosequentibus multis, dives pertranseat. Multa mea vitia occultat et contegit fame mee tenuitas, ubi etiam nevum minimum illius splendida gloria accusaret. Titulum quem mordacem arbitrari videris, epistole scilicet ad me scripte contra appetentiam primi loci etc., queso non adeo severe dictum putes: in me dictum est, non in alios, et si quid austeritatis habet, in me iniecta est, eo quod, ut percipere potes ex litera, cum in primum locum pervenire non possem non sufficientibus ingenii viribus, ardens mea vulgaria et profecto iuvenilia nimis poemata, dedignari visus sum in secundo utinam meo convenienti ingenio consistere. Quam ob rem videor redarguendus, cum eo devenerim quo perpaucis devenire contingit, et consistere noluerim: et si qui sint qui eodem mecum peccent crimine, eadem mecum censura redarguendi sunt. Preterea preceptori in auditorem ampla licentia est, et ob id, si visum illi est titulo et sermone mordaci redarguendam fore segnitiem meam, imo arrogantiam et superbiam, iure potuit fecisse suo; et melius, nosti, quos diligit pater filios aut auditores preceptor, hos corrigit et castigat. Si dicas: «Quid ergo ad infinitam personam videtur dirigere?», patet liquido: ut mitius imbecillis ego austeritatem castigationis reciperem. Sub titulo vero quem subsequeris eum scripsisse, scilicet <title>contra ignorantiam atque arrogantiam modernorum</title>, nunquam aliquid legisse recordor; hoc memini: eum epygramatibus splendidis summos semper quoscunque decorasse modernos eosque persepe honorasse laudibus, nec destitit quin sibi aliquando detraheret ut contemporaneorum gloriam augeret: et, si opportunum esset, non deficerent exempla, etiam si multa vellem apponere. Verum, si sic sit ut scripserit, precor, vir optime, non adeo, ut videris, stricte sumpseris: scis quoniam cum effectu verba intelligenda sint. Infiniti sunt ignorantes et ob ignorantiam arrogantes, et tu inter alios unum, ut scribis, pridie retudisti, et bene sapientum est ignorantium luce veritatis abstergere tenebras; et quod tibi verbo licuit, et preceptori meo licteris licitum est. Et sic, ubicunque vel quandocunque tales titulos legeris, adversus tales scriptos arbitrari debeas credo, non adversus te vel tibi similes, qui gnari estis et mites. Sed de hoc alias. Quod autem suades ut illi scribens suadeam, credo, si prestet Deus, verbis et in presentia me operam daturum: disposui enim, ni superveniat quod nondum viderim, circa finem mensis huius vel sequentis principium ad eum usque Patavum ire; et si quid iuxta votum de <title>Scipione</title> obtinuero, confestim ad te rescribam. Et quoniam in finem tendit epistola, longior, credito, dum calamum sumpsi, precor magistro Angelo de Ravello, optimo quidem atque venerabili viro et amico communi, me commendatum facias. Et vale, amicorum precipue.</p>
            <closer>
               <dateline>Certaldi nonis aprilis.</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XXI</head>
            <opener>
               <salute>A MAINARDO CAVALCANTI</salute>
               <dateline>(1373)</dateline>
            </opener>
            <p>Generoso militi domino Maghinardo de Cavalcantibus preclaro regni Sicilie marescallo.</p>
            <p>Miraberis, miles egregie, quod tamdiu distulerim ad te scribere; nec dubium quin accusandus essem, ni in contrarium surgeret honestissima, esto odiosa, tam longe dilationis causa. Audisse potuisti, ni fallor, quoniam infirmus fui. Heu michi! dixi «fui» quasi non sim: imo sum, et, quod multo peius, nulla de proximo spes michi salutis est. Quod ut clarius possis advertere, etiam si alia scribenda occurrant plurima, hoc unum, scilicet que michi diu egrotanti nec ad te scribenti vita fuerit et sit, libet explicare paucis, et potissime postquam paxillum his diebus, quasi sim e faucibus eductus Orci, concessum est respirare fesso. Posquam igitur, honorande michi semper, te ultimum vidi, semper vita fuit fere simillima morti, afflicta tediosa et sibimet odiosa, non unico tantum vexata stimulo. Nam ante alia incessabilis michi et igneus pruritus fuit et est, sic et scabies sicca cuius abradere squamas aridas et scoria die noctuque vix sufficit unguis assidua, preterea ventris ponderosa segnities, renium perpetuus dolor, splenis turgiditas, bilis incendium, tussis anhela, raucum pectus et attonitum caput, necnon et alia plura, que si enumerem, corpus omne languidum et humores in se discordes omnes facile dices. Ex quibus fit ut michi sit celum inspicere grave, onerosa corporea moles, titubans gradus, tremule manus, pallor stigius, appetitus cibi nullus et rerum omnium displicentia; odiose michi sunt littere, et qui nuper amantissimi erant libelli displicent, animi remisse sunt vires, memoria fere nulla et hebes ingenium; cogitationes omnes mee in sepulcrum declinant et mortem. Et quod michi precipuum solamen erat, sublatum est: Muse, quarum celesti cantu oblectabar aliquando tangenti Marone et Petrarca nostro aliisque nonnullis sacro plectro castaliam liram, obmutuere, et silet camerula quam consueram sentire sonoram; et breviter, in tristitiam tendunt omnia mea. Stant tamen inter tot mala vivax oculorum acies, nec ulla adhuc infectus nausea stomacus, et post fricatam unguibus diu scabiem gratissima somni quies: his pauculum refocillor subsidiis. Remedia nulla michi sunt, nec hic medicus nec medela, etsi sit nulla michi fides in illis: vivo natura et appetitu ducibus. O miserum me! si me videris, vix agnosces: non oris habitus ille priscus, non oculorum letitia est; adeo ossibus impressa pellis, ut Erysithon videar potius quam Iohannes, et effetum corpus exangue cadaver quam animata congeries. Et sic quid de me futurum sit, ipse non video; mortem cupio, que non equidem intempesta foret: sexagesimum enim annum ago. Satis, imo multum vixi, et vidi que proavi non videre mei, nec quid novi, etiam si duplicentur anni, videre queam iure expectare debeo, ni forte volitare montes et flumina in fontes redire speravero, quod ridiculum est. Si ergo veniat, minime egre suscipiam, ut iam afforet malorum finis omnium antequam gravior amicis efficiar. Et ne te ulterius afflictionibus meis afficiam, habes cur non scripserim, habes quid sentiam, et quid cupiam habes.</p>
            <p>Hucusque, miles inclite, II ydus augusti, tribus tam paucis litteris diebus concessis continuis, scripseram: nec erat animus michi preter recommendationes aliquas superaddere, et insequenti die litterulam claudere. Sane novo et anxio eventu quod disposueram sublatum est. Nam eadem qua supra die, cadente iam sole, debilem fessum et vix spirantem ignita febris invasit repente tanto cum impetu, ut primo impulsu me victum crederem: et sic conscendi lectulum, ratus non amplius meis pedibus descensurum; et crescente nocte crescebat incendium. Ego autem infesto ardore et acri capitis dolore vexatus, suspiria emictens ignea et tenues quandoque voculas passionem testantes meam – non enim michi mos est mugitus emictere, ut plerique faciunt – huc illuc ferebar queritans motu illo febrem ludere et parvo vestimentorum frigore ethneum sedare incendium. Et quoniam adversus tam validas caloris immensi vires me exaustum et imbecillem sentiebam, in finem meum me omnino iturum rebar, et de vita presenti desperans, de futura cepi meditationes intrare; et dum me scelestum hominem ante tribunal Iudicis cuncta cernentis primo a corpore egressu iturum noscerem, et iustam eius iram in crimen meum severamque censuram mecum revolverem, tantus me pavor intravit, ut tremerem totus et veras mei conscius emicterem lacrimas. Adstabat michi sola ancillula quedam, cuius multis annis obsequio usus sum, que me videns et existimans quoniam egritudine victus lacrimarem, et incompte ac insipide satis cepit conari pauculas vires meas in patientiam erigere. Ego autem medio ardoris in estu ridebam illius inscitiam, et te et amicos alios, etsi absentes essetis, tanquam presentes post trepidationem illam ingentem alloquebar, et orabam tacite, quibus poteram mentibus, ut intercessionibus vestris michi a Deo facilem impetraretis exitum Eumque erga me mitem misericordemque votis faceretis supplicibus: et nonnunquam, me ea hora expiraturum existimans, «vale» tibi reliquisque dixi. Quid multa? Cum in profundissimam noctem venissem, et ecce iudicio meo ignis extrorsum ab intrinsecus emissus, ab umbellico in fundum usque ventris et dextrum inguen, cuncta corripuit: ex quo sperans egressuram febrem cum ardore illo, paululum patientius cepi expectare exitum. Sed cum in cassum cedere expectatum adverti, Phetontis memor incendii cepi michi ipsi timere ne fulmine illo in cinerem iturus essem, et quam ante optaveram mortem expavescere. Interim post longam expectationem dies eluxit, et vocatis ex rusticanis amicis quibusdam ostendo eventum. Mirantur omnes; et cum nil haberent aliud quod prestarent, ivere in consilium. Hortantur ut medicum advocem, quod ego tanquam superfluum aspernabar, consuetus nature accidentium quorumcunque in diem usque illam curam permictere. Tandem, ne viderer id potius ob avaritiam facere quam ob sinistram medicorum habitam oppinionem, advoco: nec credas vero Apollinem, quem primum novisse vires herbarum aiunt, seu epydaurium Esculapium vel iuniorem horum Ypocratem chium, sed assuetum curis villicis hominem equidem satis affabilem et circumspectum. Is autem, postquam vidit igneam illam maculam, e vestigio epatis ferventis opus esse dixit superflua nocuaque ad exteriora mictentis, eumque morbum festina curatione indigere: que si fieret, salus adesset illico; si vero differatur per diem tantum, me infra quartam in certissimam iturum mortem ratione monstrata. Timui, fateor, iussique medici sequeretur imperium. Nec mora: parantur in scarnificationem meam instrumenta, ferrum et ignis; et accensis lampadibus et in meam carnem extinctis atque infixis et demum sublatis, et crebris cultro tonsorio, eisdem locis ante preustis, ictibus fracta cute, iterum et iterum apponuntur non absque maximo cruciatu meo; et sic his attrahentibus, non ante destitere quam multum sanguinis, imo, ut medicus asserebat, veneni letalis emungerent. Quo peracto, «Sanus es» inquit medicus, quod ego facile credidi, quia plurimum cum sanguine abiisset febris infeste; et ego, qui per duas precedentes noctes somnum non ceperam, in illum solutus paxillulum quietis assumpsi. Hinc michi primum aliquantulum spei future valetudinis affulxit, et demum de die in diem aucta est; et sensim prisce cepere redire vires, adeo ut iam manus, esto debilis, ut vides, sufficiat calamo. Verum in alacriorem materiam transeamus. Audivi te sacros celebrasse ymeneos, face tamen nocturna, ex quo arbitror te id iniisse consilium quod tibi quibus potui rationibus suaseram. Si sic est, aut quecunque sit alia, oro precorque Deum superosque reliquos ut tibi sibique bonum faustumque sit hoc coniugium, eique leta et cito subsequatur proles. Queso illi me commendatum facias, nam uti te diligo pio integroque mentis affectu, sic illam, esto incognitam, tui amore; et licet non sperem eam videre, tamen cupio eique reverentiam exhibere condignam. Et, ne longius gemina evagetur epistola augusti IIII ydus incepta et V kalendas septembris in finem deducta, recommenda me magnifico militi domino Americo et Salici fratri tuo, et saluta Forchettam. Et longum vale.</p>
            <closer>
               <dateline>Certaldi die qua supra.</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XXII</head>
            <opener>
               <salute>A MAINARDO CAVALCANTI</salute>
               <dateline>(1373)</dateline>
            </opener>
            <p>Generoso militi domino Maghinardo de Cavalcantibus preclaro regni Sicilie marescallo.</p>
            <p>Ydibus septembris post solis occasum, strenue miles, munus tuum insigne suscepi cum litteris id significantibus et aliis pluribus ad me manu tua scriptis, quas non minus avide legi quam donum verecunde susceperim. Quibus si respondere velim, quia volo, in tumultuariam epistolam vadam necesse est – sic enim rerum diversitas atque numerositas exigit – quod quidem ut equo feras animo cupio precorque. Scribis ergo, vir clementissime, ante alia, dum languoris mei afflictiones fere infinitas legeres, compassione commotus, non absque quodam generoso mentis rubore, quia femineum visum sit, illacrimaveris. Credo scias quas emiseris lacrimas; quid autem in me fecerint quam cito illas emissas legi, minus te novisse existimo. Indices enim fuere integre affectionis tue in me, quod ego in non parvam fortune mee gloriam adscripsi. Quid, queso, michi depresso homini optabilius contigisse poterat, quam novisse tam certis testibus quod tanti militis adeo amicus sim, ut meis egritudinibus suas non fastidiat impendere lacrimas? Illas post hec tanto cariores suscepi quanto rariores prestari a splendidis viris pauperibus consuevere. Has demum ego anxietatum mearum lotrices imo pultrices sensi sentioque, nam non tantum superficietenus, ut quandoque pinguia flammula lambit, morbosum diluentes tetigere corpus, verum, dum legerem, ad intrinseca penetrare visum est suave quoddam atque delectabile lenimentum meos titillans sensus, ut sumptus liquor frigidus sitientes. Erubuisse tam fortis animi quam noscentis argumentum est. Se totum effundere in ploratus querelasque sonoras et ululatus, ut nonnulli persepe faciunt, muliebre profecto est et in viro detestabile; pauculas lacrimulas emisisse humanitatis ac passionem passi cordis est signum. Nam etsi quidam fortissimi viri preter naturam sicca facie gravissimas fortune pertulerunt iniurias, non propterea damnabile est aliquantulum cessisse nature laboranti: nam, uti qui sicco vultu diros eventus transeunt obstinati ferreique non minus quam fortes forsan habendi sunt, sic et hi qui pio oculorum rore genas paululum profudere in adversis, homines et sensibiles se ostendunt. Scio legeris predonem illum macedonem qui parva militum manu omnem orbem aggressus est, deiecto Dario atque amicorum manibus occiso abstinere nequivisse quin lacrimas dederit; preterea et Marcum Marcellum, preclarum ducem atque bellorum et armorum laboribus duratum, infortunio Syragusanorum, paulo ante hostium urbe capta et flammis hostilibus crepitante, concessisse lacrimas testatur antiquitas; et eum qui fere toto primus prefuit orbi effusisse veras, ut arbitror, piasque venerando capiti Pompeii Magni generi sui. Sed quid istos quantumcunque pregrandes viros in memoriam tuam veros pietatis testes revoco, cum legerimus sepe Christum Dei filium, verum Deum verumque hominem, Lazaro amico suo defuncto dedisse, cum sciret etiam eum illico surrecturum opere suo? Non equidem ob aliud ab eo factum puto, nisi ut exemplum presentibus daret et posteritati relinqueret ad explendum etiam lacrimis in amicum integre caritatis officium. Has ergo humanitas et dilectio vera e penetralibus cordis etiam obsistentibus prestantissimorum hominum viribus elicit et in oculos evocatas emictit. Erubescentiam ergo illam pelle, credasque te pii hominis opus egisse, non fluxe mulieris, leterisque quoniam testes veros integritatis tue amico quantumcunque pauperi dederis. Preces autem tuas atque tuorum quas polliceris ultro videat Deus; que cum pie iusteque forsitan sint, non dubito quin sensurus sim in conspectu eterni Regis pro me interpellasse atque obtinuisse quod poscitur; imo, seu tue sint seu reverendissime atque devotissime coniugis tue, iam sentio: nam quem lacrimarum tuarum dulcor extulerat, precum virtus in vires pristinas revocat, cum numquam michi pruritus fuerit infestior nec unguis acutior aut scalpendi delectatio maior. Sed nunc sinamus ista. Te libellos meos non legisse, quod quasi magnum fateris crimen, cum rideam, non miror; non enim tanti sunt ut, aliis pretermissis, magna cum solertia legi debeant. Dato estivus calor, noctes breves et sponsa nova, ut domestice rei curam omiserim, nedum novum et iuvenem militem, sed etate provectum, canum et scolasticum hominem a sacris etiam studiis et amovisse potuissent et excusatum redderent. Quod autem te hieme futura facturum scribis, laudo ni melior adsit cura. Sane, quod inclitas mulieres tuas domesticas nugas meas legere permiseris non laudo, quin imo queso per fidem tuam ne feceris. Nosti quot ibi sint minus decentia et adversantia honestati, quot veneris infauste aculei, quot in scelus impellentia etiam si sint ferrea pectora, a quibus etsi non ad incestuosum actum illustres impellantur femine, et potissime quibus sacer pudor frontibus insidet, subeunt tamen passu tacito estus illecebres et impudicas animas obscena concupiscentie tabe nonnunquam inficiunt irritantque, quod omnino ne contingat agendum est. Nam tibi, non illis, si quid minus decens cogitaretur, imputandum esset. Cave igitur iterum meo monitu precibusque ne feceris. Sine illas iuvenibus passionum sectatoribus, quibus loco magni muneris est vulgo arbitrari quod multas infecerint petulantia sua pudicitias matronarum. Et si decori dominarum tuarum parcere non vis, parce saltem honori meo, si adeo me diligis, ut lacrimas in passionibus meis effundas. Existimabunt enim legentes me spurcidum lenonem, incestuosum senem, impurum hominem, turpiloquum maledicum et alienorum scelerum avidum relatorem. Non enim ubique est qui in excusationem meam consurgens dicat: «Iuvenis scripsit et maioris coactus imperio». Hec autem quantum etati mee conveniant, sino studiis, tu nosti; et quanquam minus honestus sim et longe minus iamdudum fuerim, non facile vellem iudicio talium mulierum mea fedaretur fama vel nomen. Sed quid plura? Non dubito quin facias quod illis tibique michique pium sanctumque fuerit. Post hec, miles egregie, video opportunitates meas muneribus tuis superes, teque satis ostendas apud magnanimam reginam versatum, et positis pusillanimitatis florentine moribus, reginalibus imbutum. Misisti pridie aureum vasculum et nummos aureos in vasculo, splendidum donum et maiore me dignum homine. Et esto extiterit importuna egritudinis mee necessitas, non tamen adeo prodigas habeo manus, ut effuderim omne. Stat adhuc, hercle! particula qua forsan tutari poteram ab insultu hiemali et misellum fovere corpusculum. Satis feceras, imo multum, imo nimium: et potissime, quod hodie rarissimi faciunt, non expectatis precibus, quibus grandi precio emuntur obsequia, prevenisti munere necessitudinem pauperis amici, quod adeo laudandum puto, ut nulle satis grandes possint exhiberi gratie. Verum novissime transcendere etiam pauperiem meam conatus es, secundo mictens generosi animi tui testimonium, donum scilicet equum primo, quo non solum vicisti indigentiam meam, sed me ad exhibendum grates saltem aliquas elinguem fecisti. Quid enim tibi satis dignum dicere possum, nisi toto ore confiteri quod feceris? Ex luto fecis eripuisti me et cervicem iam pressam ab ergastulo rusticorum substulisti. Quid maius, quid carius, quid optabilius homo suscipere potest ab homine, pauper a divite, obscurus a splendido, senex a iuvene? Hinc, ut michi congratuler, posquam quod tibi referam dignum non habeo, felix sum tam pio, tam liberali, tam magnifico dives amico, imo patrono et, si ut dicam patiaris, domino. Unum tamen omisisse nolim. Si tibi fortuna pinguis est, quam ego ampliorem fore cupio, non ut in me disgreges et effundas omnem superum benignitate concessa est, quin imo ut regine inclite, cui obnoxius es, cum fide et decore prestes obsequium, splendorem serves militie et futuram tibi prolem, ut nobilitati competit tue, suscipias educesque, atque antiquioribus et forsan me dignioribus amicis subvenias, et longe magis Christi pauperibus, quos ceteris preposuisse debueram, nam quod his fit Christo fit, ut ipsemet in <title>Evangelio</title> asserit. Hec tot non parvis peraguntur sumptibus, et potissime in patria in qua, nedum alia, sed solares, et non parvo pretio, emendi sunt radii. Ego autem, ut ad me redeam, expectabam suasionibus tuis et meis precibus onus hoc secundum imponendum humeris incliti viri domini Hugonis de Sancto Severino, quem alterum sua liberalitate senectutis mee presidium spero. Sed quid adversus Dei beneplacitum in auras verba diffundo et forsan aures tuas offendo? Opus suum fore existimo. Continue enim Deum precamur dicentes: «Panem nostrum cotidianum da nobis hodie», sub «panis» vocabulo, quantum ad verborum corticem, quecunque victui opportuna sunt sentientes, que quidem ut plurimum carentibus conceduntur auro seu numismatibus ex auro argentoque confectis. Nunc, cum sciamus Deo non manus esse, non pedes, non in regno celorum officinas habere fabrarias, non incudem vel malleos, non aurum argentumve effodi, ex quibus possit, in quantum spiritus et substantia separata, quibus indigemus conflare nummos velitque quibus prestat aures satisfactum esse, arte nobis incognita sublimium mentes tangit et in desiderium urget agendi; ex quo fit ut opulenti indigentibus orantibusque aperiant, et leta facie, thesauros et horrea atque munificos sinus; et sic divine sunt manus incudes mallei et erarie officine hi a quibus ipsi pauperes quod oramus obtinemus. Nunc, cum meminerim et panem petiisse cotidianum atque dixisse persepe orans daviticum illud carmen: «Ne proicias me in tempore senectutis, cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me», liquido operibus tuis video voces meas clementissimi Redemptoris mei tetigisse mentem, eisque agentibus non sim proiectus senex a facie eius. Felix equidem es, cum misericordie tanti opificis organum factus sis, et ego eque felix sum, qui a sublimi rerum Principe audiri mereor clementia sua, et suo iussu ab instrumento tam placido adiuvari. Sibi igitur datori gratiarum tibique ministro eius gratias ago quas possum, precorque ut idem ipse, qui in camino ignis ardentis pueros servavit incolumes, te ab omni hostili impetu et lingua dolosa liberet, salvum faciat et conservet, teque qui Iosep Pharaoni gratum fecit, sibi et inclite regine tue pro votis gratissimum reddat, atque, uti a gregibus in regale solium David puerum suum extulit, sic te semper ad maiora et clariora evehat usque in splendorem et gloriam sempiternam, in qua suscipias quod sancte peragendo merueris. Commendationes insuper quas facis ex parte communium amicorum atque maiorum meorum, leto animo suscipio et amplector, precorque ut versa vice me, dum illis Neapolim scripseris, commendatum facias, et potissime domino Lodovico regenti nec minus domine coniugi tue, cuius ego honorem et consolationem cupio. Donatus Iacobi novus affinis tuus, ni decipior, laudabilis homo est, et hinc amicus meus, quia suus sum, et ideo illi me commendes oro; et equo modo Iohanni Latinuccii nostro, dum illi scripseris, cuius ego tibi licteras quas michi misisti huic alligatas remicto. Et salva semper reverentia militaris et beneplacitum tuum, non sunt he mee licterule, quas tibi familiariter scribo et forte fidenter nimis, nedum a longe mictende, sed nec etiam in presentia ostendende ut facis: nam, si dum illas legis tua te fallit affectio, non sic alii facile capiuntur et eodem tecum concordant iudicio, ex quo fit forsan, ubi meum ampliare nomen et laudem putas, inadvertenter minuis et deturpas. Multum scripsi; nec egrotantis hec videtur epistola, sed sic fit: dum ad te scribo, non aliter trahor delectatione quam si de rebus delectabilibus presens loquerer una tecum. Parce prolixitati, et vale longum, strenue miles.</p>
            <closer>
               <dateline>Certaldi</dateline>
               <signed>
                  <emph>Iohannes Boccaccius</emph> tuus.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XXIII</head>
            <opener>
               <salute>A FRA MARTINO DA SIGNA</salute>
               <dateline>(1372-1374)</dateline>
            </opener>
            <p>Ad reverendum in Christo patrem fratrem Martinum de Signa ordinis fratrum Heremitarum sancti Augustini, sacre Pagine professorem.</p>
            <p>Theocritus syragusanus poeta, ut ab antiquis accepimus, primus fuit qui greco carmine buccolicum excogitavit stilum, verum nil sensit preter quod cortex ipse verborum demonstrat. Post hunc latine scripsit Virgilius, sed sub cortice nonnullos abscondit sensus, esto non semper voluerit sub nominibus colloquentium aliquid sentiremus. Post hunc autem scripserunt et alii, sed ignobiles, de quibus nil curandum est, excepto inclito preceptore meo Francisco Petrarca, qui stilum preter solitum paululum sublimavit et secundum eglogarum suarum materias continue collocutorum nomina aliquid significantia posuit. Ex his ego Virgilium secutus sum, quapropter non curavi in omnibus colloquentium nominibus sensum abscondere; et ob id, cum desideres tam titulorum quam etiam nominum colloquentium in eglogis meis sensum, nolo mireris, magister optime, si absque significato nonnulla colloquentium nomina comperies: de titulis non sic, omnes enim accurate apposui. Nunc autem ad optatum tuum deveniens dico,</p>
            <p>De primis duabus eglogis seu earum titulis vel collocutoribus nolo cures: nullius enim momenti sunt, et fere iuveniles lascivias meas in cortice pandunt.</p>
            <p>Tertie vero egloge titulus est <title>Faunus</title>, nam, cum eiusdem causa fuerit Franciscus de Ordelaffis olim Forlivii capitaneus, quem, cum summe silvas coleret et nemora ob insitam illi venationis delectationem, ego sepissime «Faunum» vocare consueverim eo quod fauni silvarum a poetis nuncupentur dei, illam <title>Faunum</title> nominavi. Nominibus autem collocutorum nullum significatum volui, eo quod minime videretur oportunum.</p>
            <p>Quarte egloge titulus est <title>Dorus</title> hanc ob causam: tractatur enim in ea de fuga Lodovici regis Sicilie; et quoniam liquisse proprium regnum eidem regi amarissimum credendum est, ut satis in processu egloge percipitur, ab amaritudine eam denominavi, nam grece «doris», «amaritudo» latine sonat. Collocutores autem sunt Dorus, idest rex ipse in amaritudine positus, et Montanus, pro quo assummi potest quicunque vulterranus, eo quod Vulterre in monte posite sunt et ipse rex ad eas deveniens ab eisdem Vulterranis susceptus est; tertius est Phytias, pro quo intelligo Magnum Senescallum qui nunquam eum deseruit, et Phytiam nuncupo ab integerrima eius amicitia erga eundem regem: et summo nominis huius significatum a nomine Phytie amici Damonis, de quo Valerius ubi de amicitia.</p>
            <p>Quinte egloge titulus est <title>Silva cadens</title>, eo quod in ea tractetur de diminutione et quodammodo casu civitatis neapolitane post fugam Lodovici predicti regis; quam civitatem more pastorali loquens «silvam» voco, nam uti in silvis animalia habitant bruta, sic in civitatibus homines, quos more predicto «oves» «edos» et «boves» aliquando nuncupamus. Collocutores duo sunt, Caliopus et Pamphylus. Pro Caliopo ego intelligo aliquem optime recitantem damna desolate civitatis, nam «caliopes» grece, «bona sonoritas» est latine, que bona sonoritas in aliquo esse non potest nisi debito ordine dicenda dicantur. Pro Pamphylo autem accipi potest quem maluerimus ex Neapolitanis civitatem suam integre diligentem, cum «pamphylus» grece, latine «totus» dicatur «amor».</p>
            <p>Sexta egloga <title>Alcestus</title> dicitur, eo quod de reditu regis prefati in regnum proprium loquatur, quem regem ego hic «Alcestum» voco, ut per hoc nomen sentiatur quoniam circa extremum tempus vite sue optimi regis virtuosi mores assumpserat: et Alcestus dicitur ab «alce», quod est «virtus», et «estus», quod est «fervor». Collocutores duo sunt, Amintas et Melibeus, pro quibus nil penitus sentio.</p>
            <p>Septima egloga titulatur <title>Iurgium</title>, eo quod iurgia civitatis nostre et imperatoris contineat. Collocutores autem duo, Daphnis et Florida, sunt. Pro Daphni ego intelligo imperatorem, nam Daphnis, ut in maiori volumine Ovidii legitur, filius fuit Mercurii et primus pastor: sic et imperator inter pastores orbis, idest reges, consuevit esse primus. Florida Florentia est, etc.</p>
            <p>Octave egloge titulus est <title>Midas</title>: fuit enim Midas rex Frigie avarissimus, et quoniam in egloga ista de quodam domino avarissimo habeatur sermo, eundem «Midam» dicere et eglogam titulare placuit. Collocutores duo sunt, Damon et Phytias, idest duo amicissimi homines uti illi fuerunt, de quibus Valerius ubi supra.</p>
            <p>None egloge titulus est <title>Lipis</title>, in qua fere per totum de anxietate civitatis nostre ob coronatum imperatorem mentio fit, et ideo <title>Lipis</title> dicta est, quia «lipis» grece, latine dicitur «anxietas». Collocutores duo sunt, Batracos et Archas. Pro Batracos ego intelligo Florentinorum morem: loquacissimi enim sumus, verum in bellicis nil valemus, et ideo Batracos, quia grece «batracos», latine «rana» sonat; sunt enim loquaces plurimum rane et timidissime. Archas autem pro quocunque homine extero potest accipi, et ideo nullam nomini significationem propriam volui.</p>
            <p>Decima egloga titulatur <title>Vallis opaca</title>, eo quod in ea de infernalibus sermo sit, quos penes nulla unquam lux est. Collocutores autem duo sunt, Lycidas et Dorilus. Pro Lycida ego quendam olim tyrannum intelligo, quem Lycidam a «lyco» denomino, qui latine «lupus» est: et uti lupus rapacissimum animal est, sic et tyranni rapacissimi sunt homines. Dorilus vero est quidam captivus cum assiduo merore consistens, dictus a «doris» quod «amaritudo» sonat, sed ideo Dorilum diminutive dixi, ne plebeius homo eodem nomine diceretur cum rege.</p>
            <p>Undecima egloga dicitur <title>Pantheon</title> a «pan», quod est «totum», et «theos», quod est «deus», eo quod per totam de divinis sermo sit. In hac tantum auctor loquitur recitans quedam dicta quorundam interloquentium, qui duo sunt, Mirtilis et Glaucus. Pro Mirtile ego intelligo Ecclesiam Dei, quam a «mirto» denomino, eo quod mirtus habeat frondes bicolores, nam ex parte inferiori sanguinee sunt, ex superiori virides, ut per hos colores sentiamus persecutiones et tribulationes a sanctis hominibus olim habitas et firmissimam eorum spem circa superiorem mercedem eis a Christo promissam. Pro Glauco autem ego intelligo Petrum apostolum; fuit enim Glaucus piscator, et gustata quadam herba repente se proiecit in mare et inter deos maris unus factus est: sic et Petrus piscator fuit, et gustata Christi doctrina se inter fluctus, idest hostium christiani nominis minas et terrores, ultro proiecit, Christi nomen predicans, ex quo deus, idest sanctus, inter amicos Dei in celis factus est.</p>
            <p>Duodecima egloga titulatur <title>Saphos</title>, eo quod de hac Saphu omnis sermo sit egloge; quam ego Saphon pro poesi intelligo, eo quod Saphos, puella quedam lesbia, plurimum evo suo in poesi valuerit. Collocutores autem duo sunt, Caliopes et Aristeus. Pro Caliope, ut alias est dictum, pro «bona sonoritate» accipio, eo quod in bona prolatione modulis regulata poeticis omnis videatur poetice fere vis consistere. Aristeum pro me pono avidum ad poeticam devenire, et ideo «Aristeum» me nomino ab Aristeo quodam, qui usque ad adolescentiam suam linguam adeo impeditam habuit, ut vix posset aliquid satis exprimere plene; demum, solutis lingue nexibus, eloquens factus est.</p>
            <p>Tertiadecima egloga <title>Laurea</title> nuncupatur a serto laureo, quod est insigne poetarum, et hec ideo sic dicta est, quia in ea plurimum de honorificentia poetice sermo fiat. Collocutores tres sunt, Daphnis, Stilbon et Critis. Pro Daphni ego unumquenque poetam insignem accipio, eo quod poete eadem corona honorentur, scilicet laurea, qua honorari consueverunt victores atque triumphantes cesares, qui primi sunt pastores, ut Daphnis de quo supra. Stilbon pro quodam ianuense mercatore pono, cum quo disceptationem quandam iamdudum Ianue habui, de qua in hac egloga mentionem plurimam facio; quem «Stilbonem» vocito a Mercurio mercatorum deo, qui et Stilbon dicitur. «Critis» grece, latine «iudex» est, et ponitur pro quodam assumpto hic in iudicem litigii iam dicti.</p>
            <p>Quartadecima egloga <title>Olympia</title> dicitur ab «olympos» grece, quod «splendidum» seu «lucidum» latine sonat, et inde «celum» dicitur «Olympus»; et ideo huic egloge hoc nomen <title>Olympia</title> attributum est, quoniam in ea plurimum de qualitate celestis regionis habeatur sermo. Collocutores quatuor sunt, Silvius, Camalus, Terapon et Olympia. Pro Silvio me ipsum intelligo, quem sic nuncupo, eo quod in silva quadam huius egloge primam cogitationem habuerim. «Camalos» grece, latine sonat «hebes» vel «torpens», eo quod in eo demonstrentur mores torpentis servi. «Terapon» huius significatum non pono, quia non memini, nisi iterum revisam librum ex quo de ceteris sumpsi, et ideo ignoscas: scis hominum memoriam labilem esse, et potissime senum. Pro Olympia intelligo parvulam filiam meam olim mortuam ea in etate in qua morientes celestes effici cives credimus: et ideo, ex Violante dum viveret, mortuam «celestem» idest «Olympiam» voco.</p>
            <p>Quintadecima egloga dicitur <title>Phylostropos</title>, eo quod in ea tractetur de revocatione ad amorem celestium ab amore illecebri terrenorum; nam <title>Phylostropos</title> dicitur a «phylos», quod est «amor», et «tropos», quod est «conversio». Collocutores duo sunt, Phylostropus et Typhlus. Pro Phylostropo ego intelligo gloriosum preceptorem meum Franciscum Petrarcam, cuius monitis sepissime michi persuasum est ut omissa rerum temporalium oblectatione mentem ad eterna dirigerem, et sic amores meos, etsi non plene, satis tamen vertit in melius. Typhlus pro me ipso intelligi volo et pro quocunque alio caligine rerum mortalium offuscato, cum «typhlus» grece, latine dicatur «orbus».</p>
            <p>Sextadecima et ultima egloga titulatur <title>Aggelos</title>, quasi nuntia et precedentium ductrix atque oblatrix ad amicum ad quem illas mitto; nam «aggelos» grece dicitur quod nos «angelus» latine nuncupamus, et «angelus» etiam latine sonat «nuntius». Collocutores duo sunt, Appenninus et Angelus. Pro Appennino amicum meum ad quem mitto intelligo, quem ideo «Appenninum» voco, quia in radicibus Appennini montis natus et altus sit. Pro Angelo, ut dictum est, ipsam eglogam more nuntii deducentem atque loquentem intelligo.</p>
            <p>Et hec pro nunc dicta sufficiant, que quam brevissime scripsi de ingenio tuo confidens. Queso, mi pater, litteras huic tue alligatas communi domino nostro episcopo per aliquem fratrum tuorum mittas quam citius; et sis memor, postquam vicarium provincialem habetis, ne conventus Sancti Geminiani quod tui conventus ius est occupet. Frater ille Iohannes mendax multum panis ex castro isto in quadragesima preterita suis misit ! Opto ut diu valeas, et mei memor.</p>
            <closer>
               <dateline>Certaldi VI ydus octobris.</dateline>
               <signed>Tuus in omnibus <emph>Iohannes Boccaccius</emph>.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>XXIV</head>
            <opener>
               <salute>A FRANCESCO DA BROSSANO</salute>
               <dateline>(1374)</dateline>
            </opener>
            <p>Flebilem epistolam tuam pridie XIII kalendas novembris, amantissime frater, suscepi, cuius cum scribentis manum non noscerem, soluto nexu confestim in mittentis nomen oculos inieci, et quam cito nomen tuum legi, sensi quid in eadem lecturus eram: felicem scilicet transitum incliti patris et preceptoris nostri Francisci Petrarce ex terrestri Babilone in celestem Ierusalem, quem, esto amicorum nullus te preter ad me scripserit, iamdudum vulgo omni fere iam predicante maximo dolore meo audiveram et dies plusculos quasi sine interpositione fleveram; non enim ascensum, sed quoniam me miserum destitutumque viderem. Nec mirum: nemo mortalium me magis illi fuit obnoxius. Et ut cuncta persolverem, fuit animus venire illico daturus infortunio tuo meoque debitas lacrimas, tecumque in celum ac superos conquestus meos et ultimum penes bustum tanti patris «vale» dicturus. Verum iam decimus elapsus est mensis postquam in patria publice legentem <title>Comediam</title> Dantis magis longa atque tediosa quam discrimine aliquo dubia egritudo oppressit, et dum per quatuor menses, non dicam medicorum sed fabulonum, amicorum impulsu, consilia sequor, continue aucta est, et potionibus et ieiuniis adeo a solito ordine exorbitare coacta est nutritiva virtus, ut in debilitatem devenerim fere inexperto credibilem, cui satis fidem prestat aspectus meus videntibus. Heu michi misero! longe alter tibi viderer quam is quem vidisti Venetiis. Exhausta totius pleni quondam corporis pellis est, immutatus color, hebetatus visus, titubant genua et manus tremule facte sunt, ex quo, nedum superbos Appennini vertices, sed vix usque in avitum Certaldi agrum amicorum quorundam suffragio deductus e patria sum, ubi semivivus et anxius, ocio marciens et mei ipsius incertus consisto, Deisolius, quifebribus imperare potest, medelam expectans et gratiam. Sed, ut de me satis dictum sit, litteris tuis visis lectisque innovata pietate iterum flevi fere per noctem unam, non optimo viro, fateor, compatiens; certus enim vivo, dum memini honestatis morum ieiuniorum vigiliarum orationumque et innate pietatis eiusdem et Dei dilectionis et proximi, quod dimissis erumnis misere vite huius in conspectu summi Patris evolaverit et ibidem Christo suo et eterna fruatur gloria; sed michi amicisque suis in hoc estuoso solo relictis, non aliter quam absque gubernaculo undis et ventis inter scopulos agitata navis. Et dum pectoris mei fluctuationes innumeras meditor, que tibi sit mens facile video, sic et honorande michi semper Tullie, dilecte sororis mee coniugis tue, quos non dubito longe amaritudine acriori perculsos: nam potentissime sunt doloris vires in vidente quod nolit. Sed quid? Si prudens ut arbitror es, nosti quoniam in mortem nascuntur omnes. Fecit Silvanus noster quod nos parva interposita mora facturi sumus: bonorum annorum plenus abiit, imo non abiit sed precessit, et sedes piorum sortitus nostris miseriis compatitur orans misericordem Patrem ut fortitudinem itinerantibus nobis adversus vitia prestet et in finem venientibus placidum sibique gratum concedat exitum, et nullis obstantibus Adversarii nostri insidiis, nos ad se recta via perducat. Que, ne plura apposuerim, si considerabis, non solum diligentibus illum tanti nominis virum ponendos esse gemitus, sed assummendam letitiam et spem future salutis esse dices, quod solamen precor per fidem tuam et amicitiam nostram Tullie suadeas: sunt enim mulieres in tolleratu passionum talium minus fortes, et ideo indigent maiori virorum subsidio; credo tamen iam feceris. Superaddis eum apud Arquade vicum in agro patavino clausisse diem et in eadem villula iussisse cineres suos perpetue quieti tradi, teque illi erecturum in memoriam sempiternam sepulcrum speciosum atque magnificum. Heu michi! crimen fateor meum, si crimen dicendum est: invideo Florentinus Arquati, videns illi aliena humilitate magis quam suo merito tam claram felicitatem fuisse servatam, ut sibi commissa custodia sit corporis eius, cuius egregium pectus acceptissimum Musarum et totius Helyconis habitaculum fuit, amantissimum phylosophie sacrarium artiumque liberalium abundantissimum et spectabile decus, et potissime eius quod ad ciceronianam spectat facundiam, ut liquido sua testantur scripta. Ex quo fere Arquas incognita Patavinis, nedum exteris atque longinquis nationibus, cognoscetur et orbi toto eius erit nomen in precio, nec aliter quam nos Posilipi colles etiam invisos mente colimus, eo quod eorum in radicibus locata sint ossa Virgilii, et Tomitaniam Phasinque euxinii maris extrema loca tenentia busta peligni Nasonis, ac Smirnas Homeri, et alia similia honorabitur, ubi nil pendimus hyrcanas rupes, Ethiopum monstra seu euripos Archadum gelido sub axe sonantes, eo quod talibus ornati titulis non sint. Nec dubito quin ab extremis aliquando Occeani litoribus rediens onustus divitiis et mare Hadriacum sulcans navita, a longe venerabundus sublimes prospectans Euganei vertices, secum aut cum amicis inquiat: «Ecce videmus colles suis in visceribus servantes orbis decus et olim dogmatum omnium templum Petrarcam vatem dulciloquum, iamdudum ex senatusconsulto in alma Urbe triumphali insignitum laurea, cuius tot extant laudanda volumina, tam clara sanctissime fame preconia!». Venient et forsan aliquando niger Yndus aut ferox Hispanus vel Sauromata, Sacri nominis admiratione tracti, et tam egregii hominis tumulum spectantes pia cum reverentia conditas salutabunt reliquias, suum infortunium execrantes quod vivum non viderint quem defunctum visitassent. Heu! infelix patria, cui nati tam illustris servare cineres minime datum est, cui tam preclara negata gloria! Equidem tanti fulgoris indigna es. Neglexisti, dum viveret, illum trahere et pro meritis in sinu collocare tuo; vocasses, si scelerum artifex, si proditionum faber, si avaritie invidie ingratitudinisque sagax fuisset offensor! Mallem tamen, qualiscunque sis, tibi hic quam Arquati contigisset honor. Sic factum est, ut vetus veritatis servaretur sententia: «Nemo susceptus est propheta in patria sua». Potuit tamen et ipse consilio vitasse, imitaturus humilitate magistrum et redemptorem suum Christum, qui originis sue secundum carnem Nazarenis magis quam Ierosolymitanis ornatum concessisse voluit, maluitque pauperem virgunculam sed sanctissimam in matrem quam pregrandes evo eo reginas sed superbas habere. Vivat ergo, postquam Deo sic visum est, per longissima tempora preclarum Arquatis nomen, et incole sui grata semper servent insignia. Sepulcrum autem illi erigi laudo: celsitudo enim fulgoris sui et operum suorum magnificentia meruere. Satis tamen credibile est quoniam in conspectu eruditorum parvi momenti erit, cum sepulti virtutes, non ornamenta cadaverum prospectentur a talibus, quibus ipse se sole clariorem hactenus multis in voluminibus fecit; verum ignaris erit monimentum. Horum enim libri sculpture sunt atque picture, et insuper causa percunctandi quisnam tam grandis in eo iaceat homo, que illius merita, qui splendores; et dum responsum talibus dabitur, procul dubio ampliabitur aliqualiter prestantissimi senis gloria. Sane in memoriam tuam unum revocari libet. Honorificentius iacent viri illustres in sepulcro incognito quam in minus egregio, si noscatur; et ut videas, volve tecum quid egerit cum Magno Pompeio Fortuna. Penituit eam, reor, quod passa sit eum subtrahi perituris rebus tam infausta morte, ut scilicet proditione pueri egyptii transfoderetur, et idcirco quem magnum viventem fecerat, maximum post mortem ostendisse voluit: et hunc mesta, per diem maris ludibrium singulari, in urna claudi omnino vetuit, ut quod litoris mare abluit inter Pelusium et Canopum eius crederetur omne sepulcrum; et que sparsa atque disiecta harena non texerat membra, celo texit sydereo, rata quoniam non satis decenter lucanum marmor aut parius lapis texisse potuissent, auxitque in tantum neglectorum reverentiam, ut viator solers assidue angeretur timore ne temerario pede premeret ossa eius qui regum armis et imperio sepissime cervices presserat. Si autem glorioso illi apud suos mori contigisset, considerata rerum gestarum ab eo preeminentia, vix credam satis illi fuisse insignem tumulum quem Arthemisia Cariorum regina Mausolo regi viro suo apud Alicarnassum erigi olim fecit. Quam ob rem, antequam ceperis, prospecta quid facturus sis. Quod attinet ad munificentiam suam erga amicos et me, non possem explicare paucis; propterea hoc loco sinam, et aptiori reservando, si dabitur, et contentus pro nunc de me tantum verbula quedam fecisse. Novi equidem multis suis retroactis temporibus beneficiis erga me quoniam me vivens amaverit, et nunc opere video quod in mortem usque protraxerit, et si meliori in vita, post transitum hunc quem mortem dicimus, diliguntur amici, credo me diligat diligetque, non, hercle! quod meruerim, verum quoniam illi sic mos fuit, ut quem semel in suum assumpserat, semper diligenter servarit: et ego quadraginta annis vel amplius suus fui. Preterea, ut ignaris aperiret opere quod verbis aut scriptis de cetero ostensurus minime erat, me inter heredes suos, ut scribis, numerari voluit, relicta michi satis ampla portione bonorum. Edepol! letor et gaudeo eum sic fecisse; tristor tamen contigisse tam cito, ut sortem michi adscriptam hereditatis sue sumpturus essem quam nunc alacri animo summam. Mallem eum vivere et hereditate carere sua: sed pia grataque mente, tanquam extremum et hereditarium, sue benignitatis munus quod paucis ante diebus misisti suscipiam, tue dilectioni gratias agens.</p>
            <p>Erat hic finis imponendus epistole, attamen impellit affectio ut aliqua superaddam. Audissem ego libenter quid de bibliotheca preciosissima viri illustris dispositum sit: nam apud nos varia alii credunt, alii referunt; sed quod me potissime angit est quod de a se compositis libris et maxime de <title>Affrica</title> illa sua, quam ego celeste arbitror opus, consultum sit, an stet adhuc et mansura perduret an igni tradita sit quem illi, innotuit, sepissime severus nimium rerum suarum iudex minatus est vivens. Sentio nonnullis, nescio a quo, examen tam huius quam reliquorum librorum fuisse commissum, et quos dignos assererent, eos mansuros fore. Miror committentis inscitiam, sed longe magis suscipientium temeritatem et ignaviam. Quis enim mortalium quod inclitus preceptor noster approbaverit, audebit infelici calamo reprobare? Non si resurgat Cicero, non Flaccus aut Maro. Heu michi! timeo ne iuristis commissum sit, qui cum leges noverint, et eas potissime quas impudico ore aiunt esse «de pane querendo», se arbitrantur eruditos in omnibus. Videat, oro, Deus et poematibus aliisque sacris inventionibus magistri nostri adsit adiutor. Tandem, si iudicio eorum iudicum causa stare contingat, si libet, scribito: et superaddito nunquid copia cupientibus detur, et quid eodem modo de reliquis, quid de libello <title>Triumphorum</title>, quem nonnulli aiunt communi doctorum sententia exustum; nam donec a te scivero, timebo illis, nec immerito. Nullos habet capitaliores hostes scientia quam ignaros; post hec novi quot invidos, quot morsores tam prestantissimi hominis fama habeat. Hi quippe, si poterunt, corrumpent, occultabunt et quos non intelligent damnabunt et in perditionem pro viribus dabunt: quod tibi summa vigilantia cavendum est. Multum enim tam presentibus quam futuris Ytalorum ingeniis utilitatis et commodi auferretur, si minus considerate volumina in sententiam ignorantium aut in manus invidorum permitterentur omnia. Preterea, summopere cupio, si commodo tuo fieri potest, copiam epistole illius quam ad me satis longam et extremam scripsit, in qua, credo, sententiam suam scribebat circa ea que sibi scripseram ut tam assiduis laboribus suis admodo parceret, sic et copiam ultime fabularum mearum quam suo dictatu decoraverat. Misit tamen ipse ambas has, ut frater Loisius noster de ordine Heremitarum asserit, verum desidia portitorum in itinere periere, credo opere presidentium presentationibus, qui sepe indigne surripiunt et sui iuris iniuste faciunt. Scio tibi laboriosum erit, sed confidenter amico desideria aperienda sunt. Urget egritudo ne scribam longius, et idcirco, ut in ultimas preces veniam, queso me tuum habeas. Et vale longum, dulcissime frater.</p>
            <closer>
               <dateline>Scribendi finis Certaldi datus III nonas novembris, et, ut satis vides, festinanter dicere non possum: tres fere dies totos, paucis interpositis horis ad restaurandas parumper fessi corporis vires, in scribendo hanc brevem epistolam consumpsi.</dateline>
               <signed>Tuus <emph>Iohannes Boccaccius</emph>, si quid est.</signed>
            </closer>
         </div1>
         <div1>
            <head>APPENDICE</head>
            <div2 n="Ad magistrum Donatum de Prato">
               <p>Iohannes Boccaccius ad magistrum Donatum de Prato &lt;Veteri&gt;.</p>
               <p>Circa nonas marcii epistolam tuam suscepi, cui forsan respondissem citius ni me febris tediosa magis quam diuturna tenuisset, esto plus compassionis egeat quam responsi. Preterea IIII kalendas aprilis suscepi alteram, nostri Silvani epistole alligatam, quibus ad presens respondere non erat animus, quia debilitato nimium ob dietam plurimam, qua sola michi mederi novi, nondum satis virium rediisse putabam. Demum dum mente revolverem quid sibi vellet Silvanum noviter Ulixis descensum ad inferos postulare, in cogitationem incidi dixique: – Profecto vidit hic qualiter Eneam Virgilius duxerit; sic et cupit videre qualiter Homerus Ulixem, ne forte, ut aliquando contigisse vidimus, dum et ipse Annibalem trahit, cum illo in aliquo conveniret. Nosti quam solerter imitationes in propria forma evitet. Et si ob hoc vult, forsan adhuc Affrica, que tam diu in tenebris detenta est, in lucem veniet. – Et ideo, ne tarditatis aut immutandi propositi dilatione mea causam darem, minime differendum ratus sum et, deliberatione facta, qui carmen unum vix posse scribere arbitrabar, in tam grandes vires evasi, dato non absque labore maximo, et quos petebat versus scripsi et epistolas quas videbis, sibi tibique transmissas. Sed iam aliquid tuis epistolis respondendum est, antequam erumnas meas apponam. Legi, dilectissime michi, quod per quietem videras et si contingeret deliberaveras vigilans, equidem sancte atque discrete. Sic michi iamdiu mens fuit ut, si tibi superstes essem, nedum unum sed ambos filios tuos, si permitterer, loco filiorum assummerem, et si nil aliud eis possem, hoc saltem coacti mecum discerent, equo animo paupertatem ferre. Sed spero cito videbis longe aliud a Deo dispositum. Longe tue egritudini coniugis et sororis mee atque infortunio tuo tota mentis affectione compatior. Equidem nec illius simplicitas meruit tam diutino vexari supplicio, nec tu, qui dum «&lt;in&gt; sudore vultus tui vesceris pane», neminem ledis et pluribus utilis es, tanto afflictari incommodo merueras. Sed quid? Quos Deus diligit hos adversis visitat, ne decepti oblectatione periturarum rerum in soporem letiferum incidant. Voluit tuam experiri constantiam. Non enim ignarus es quia nascimur ad laborem. Revoca igitur in animum nostri Maronis sententiam: «durate et vosmet rebus servate secundis». Non enim Deus in &lt;terdicet&gt; Latio, sed celesti, paratis; «dabit Deus his quoque finem», qui et ceteris daturus est. Nec dubitem quin «et hoc olim meminisse iuvabit». Nudus orbem intrasti et gratia Dei convaluisti, et iam inter claros viros memorari dignus effectus es virtute tua et sanctissima Silvani amicitia; satis dives es, etiam si nil aliud quesivisses. Sed de hoc alias. Porro iam bis scripsisti, uti Tito Livio quem tibi cupis precium ponam. Absit ut rebus tuis ipse precium ponam, cum, ni tenues cogerent redditus, loco gratissimi muneris summerem ut nulla soluta pecunia tuum faceres. Hoc tamen ne respice. Fac quod in oculis tuis bonum est. Insuper asseris te cum Silvano venturum in patriam estate proxima, seu saltem solum, quod ego adeo ardenter cupio ut credere nequeam. Quid michi magis gratum posset contingere quam ut eos duos homines, quos inter mortales precipue diligo, ante meum obitum cernerem, amplecterer et tenerem? Sed quid, amice, me spe frivola ludis? Sepius se facturum dixit Silvanus ut Romam pergeret, nec adhuc factum est. Sed spero tamen, et si ipse vir inclitus aut nolit aut nequeat, te saltem expecto. Queso per fidem tuam facias ut te videam antequam moriar. Nam si te tenebo, et Silvanum tenere atque videre existimabo, et sic in uno duos habebo. Non ergo frustreris quem forsan postea non poteris videre dum voles. Venirem ipse ad vos, sed nimia gravedo non patitur. Nam nec acuta nec salsa prosunt et longe minus ieiunium, quin continue efficiar pinguior, nec iam dubito quin hec sit que propinquam afferat mortem. Ceterum hortaris ut epistolam longissimam, quam dicis Silvanum in severitatem meam scripsisse, deposcam. Quod ego te, per amicitiam nostram, tua voce meis precibus facias oro. Nil michi carius hodie quam suas videre epistolas, et potissime quibus mordeor. Ridebis? Sed dicam tamen. Nunquam michi iuveni adeo fuere dulcia suavia mulierum uti seni sunt morsus mei venerandissimi preceptoris. Eos quidem omnes in argumentum sincere atque certissime dilectionis deduco. Quam sepe hanc ob causam legam credis quam etiam longissimam in bestialitatem meam scripsit, dum primo apud Ravennam amicus tuus effectus sum? Profecto sepissime, iam fere purgato stomaco dulces sentiens quos alias arbitrabar amaros. Ergo iterum precor ut tamdiu preceris ut mittat. Nam si illam diu servet, me forte postea non inveniet, si transmittet. Addis ne angulo scribam calami: durum est, dilecte mi, annosum hominem in novum deducere morem; quod multis annis feci, queso paucis mensibus patiaris. Scripsit et Guido meus se quam scribis a te suscepisse pecuniam. Ne dubites: si essent florenorum milia, salva sunt. Melior enim opere quam verbis homo est. Iam tuis responsum credo. Nunc unum de me legisse, et si mensuram epistola transgressa sit, equo animo feras exposco, ut videas &lt;in&gt; quas forcipes me vita longior opportuno deduxerit. Fratrem meum, imo, ut Silvani nostri utar vocabulo, vomicam mei sanguinis, Iacobum nosti. Hic ineptus, more solito me irrequisito et suo tantum usus consilio, estimans puto non satis fuisse circa eandem rem semel peccasse, pridie sumpsit uxorem et, quod mirabile est, &lt;eam propin&gt;qui cum longe maiori dote quam eum deceat in coniugem tradidere. O bone Deus et tu amantissime michi, nonne monstro simile hoc est, segnes desides inertes crebra &lt;sibi&gt; invenire suffragia, ubi commendabiles verbo et opere sternuntur, fugantur et tamquam nocui prosternuntur assidue? Sed hoc factum sit, postquam Deo sic visum est. Graviora secuntur. Non est Iacobo locus in quem deducat quam sumpsit in coniugem, nisi illum in domunculam meam suscipiam, in qua, postquam officia publica et civium turbellas effugeram (novit Deus), optime cum paupertate conveneram, et iam michi ipsi fere cum quiete vivebam. In quam scilicet quietem, tamquam eis adversam, surrexere plurimi; et orat enim ante alios Iacobus ipse, orant et alii amici sui meique ut eum cum sponsa suscipiam, quasi non suum sed meum commodum postulantes. Omnes eius compatiuntur desidie, studiis et etati mee nemo respicit aut compatitur, et sic experior verbum illud: «Plures ex suis comperit quam ego comperiam». – Sed quid tandem, – inquies, – ex susceptione eius tibi tam grave est? – Credo, si papirum vertas in tergum, videbis facile. Ille iuvenis, ego senex. Ille levis, ego gravis. Illi nova placent omnia, ego nova despicio. Ego celebs, coniugatus ille. Ego libros et studium colo, horret et despicit ille. Quid multa? Genere pares sumus, animo dispares et moribus sumus omnino. Preterea non absque difficultate cum paupertate conveneram. Timeo, si pauperem domum sponsa splendidis ornata vestibus intret, ne exasperetur illa quam michi mitem feceram et sic retrahar in pristinos cupiditatis ardores. Quo insuper putas animo ruentem in mortem posse puellares cernere ludos? quo gannitus audire petulcos? quo aspicere fluentes lascivia mores? Et si cessent cetera, hoc unum potissime expavesco, quod michi diu ante suaseram: unquam nec usquam ubi sit mulier arma dyabolo defuisse. Et sic, si cum sponso sponsam introduxero, quem fugare hostem cupio armis in me validis exornabo. Et, ut ceteris unum addam, his susceptis novam vitam ingrediar necesse est, quod quam turpe, quam detestabile studioso sit homini tu novisti. Quid inquies? Grave ne arbitreris quod levissimum putant mei exoratores egregii? Ego quidem ista premeditans et alia quedam, in sententiam non suscipiendi deveneram; verum, cum ferreus non sim, vicere preces. Hei michi, abstulit Deus michi virgunculam meam ut alienam susciperem, cum illa causa oblectationis esset et hec ut ariolor erit angustie. Spopondi suscipere, non commodum, ut spondent oratores, expectans, sed omnia que predixi incommoda, et sic quanto magis fratri amicisque complaceo tanto michi displiceo, et ex nunc impellor retrahorque, anxior, circumvolvor, crucior et infestor, nec satis, preter in perniciem, quorsum devehar video. Hoc autem adversus hanc animi mei pestem subsidium sumpsi, ut arbitrer sic egisse dum iuvenis eram, ut deducam senium inquietum necesse sit, et ultro sic michi suasi, ut Deus, cui summe cure sumus, hoc agat in salutem meam, ut quam amaram predicant omnes mortem tamquam dulcissimam appetam, venientique de proximo obvius vadam et illam amplectar impavidus. Vides ergo, amice, ne longius evager, quibus angar angustiis, quibus cohercear opportunitatibus et quam forti egeam animo. Oro igitur Deus ipse fautor assit nec in tam brevi tempusculo deserat quem ab infantia sua miseratione salvum deduxit in senium. Et tu precor ora preceptorique meo et orationibus suis me commenda, eique dicas, si ipse scabie corporea infestatur, et ego animi pruritu uror assidue. Vale carissime michi. Scripta Certaldo 2<hi rend="sup">o</hi> nonas aprilis.</p>
            </div2>
            <div2 lang="it">
               <head>I</head>
               <opener>
                  <salute>A FRANCESCO DE' BARDI</salute>
                  <dateline>(1339)</dateline>
               </opener>
               <p>Con ciò sia cosa che le forze degl'uomini, se aiutate non sono talvolta da alcuno riposo, resistere non possano né perseverare nelle fatiche continue alle quali noi medesimi spesse volte più che non ci bisogna miseri sottoentriamo, è conceduto per li savi uomini, anzi è consigliato, che interponendo a quelle talvolta alcuno onesto diletto, sì come stanche e vinte le riconfortiamo. E per questo non estimò Socrate, solennissimo e singulare investigatore ne' giorni suoi delle divine cose e delle umane, essere sconvenevole a lui la mente cessare dalle considerazioni de' profondissimi secreti della natura e co' suoi piccioli figliuoli cavalcare sopra il cavallo della canna come essi facevano, per la casa; però che quantunque fusse l'esercizio puerile, più singularmente porgeva all'affaticamento lieto riposo. E similmente Cornelio Scipione e Lelio, due singulari lumi del romano splendore e a' quali era all'uno in tutto e all'altro in parte la gloria d'aver con senno e con forza abbattuta la superbia de' Cartaginesi riserbata, non si vergognarono d'essere su per lo lito di Gaeta veduti ricogliere le piccole pietre e le conche in terra sospinte da l'onde del mare e fanciullescamente insieme diportarsi con quelle, essendo essi magnanimi poco avanti levati dalle molte e ponderose occupazioni intorno all'ordine delle cose opportune al felice stato della repubblica. E così tu, ancora molto giovinetto, essendo, sì come sentito abbiamo, da molte varie e noiose faccende or quinci or quindi percosso, ti doverai ritrarre, se savio sarai, ad alcuno laudevole trastullo, il quale abbia forza di recreare alquanto gli spiriti affaticati. E però che forse di questi soli lieti riposi, cioè che te allegrino e alcuno non offendano, non se' costà fornito come ti bisognerebbe, uno picciolo nondimeno e leggiere, ma pur per una volta atto a potere dare luogo agli amari pensieri, per la presente lettera te ne mandiamo; el quale, ne' termini più atti e convenevoli ti preghiamo con quello animo legghi, che noi per diporto di noi medesimi ti scriviamo.</p>
               <space type="stacco_narrativo"/>
               <p>Faccìmote addunqua, caro fratiello, assaperi ca lo primo juorno de sto mese de decembro Machinti figliao e appe uno biello figlio masculo: ca Die nce lo garde e li dea bita a tiempo e a bielli anni! E per chillo ca nde dica la mammana, ca llo levao nella 'ncuccia, tutto s'assumiglia allu pate. E par Dio credamolìllo, ca nde dice lu patino, ca la canoscie, cad è bona persona persì. O biro Dio! Ca nd'apisse aputo uno madama la reina nuostra, accò festa ca nde facèramo tutti per l'amore suoio! Amaccariddio stato nci fussi intanto, ch'apissovo aputo chillo chiacere inchietta com'a nui mediemmo! E sacci ca, quale appe figliato Machinti, a cuorpo li compari glie mandaro lo chiù biello puorpo ca bidìssivo ingimai e mandicaosìllo tutto: ca nce glie puozza, se buoi tu, benire scaia, ca schitto tantillo non ce 'de mandao. E dapuoi alquanti juorni lo facimo battigiare e portàolo la mammana, ingumbogliato indello ciprese di Machinti, in chillo dello 'mbelloso inferrato di varo, non saccio se te s'aricorda qualisso boglio dicere eo. E Ja' Squarcione portao la tuorcia allumata, chiena chiena di carlini. E fòronci compari Jannello Borsaro, Cola Scrignaro, Tuccillo Parcetani, Franzillo Schiocciaprete e Serillo Sconzaioco, e Martucello Borcano perzì, e non saccio quanta delli mieglio mieglio di Napuli. E ghìronci inchietta con issi Marella Cacciapulcie, Catella Saccoti, Zita Cubitosa e Judettola da Porta Nuova e tutte chille zitelle della chiazza nuostra. E puósoronli nuome Antuoniello ad enore de sanctu Antuono, ca nce lo garde. E s'apìssove beduto quanta bielle di Nido e di Capovana perzì e delle chiazze bénneno a bisitare la feta, pe' cierto t'àpperi maravigliato bien a tene quant'a mene. Chiù de ciento creo ca fussono, colle zeppe encanellate e colle macagnane chiene di perne e d'auro mediemo. Ca nde sia laudato chillo Dio ca lle creao, accò stavano bielle! Uno paraviso pruoprio parse chillo juorno la chiazza nuostra. Quant'a Machinti, buona sta e alletasi molto dellu figlio; nonperquanto anco jace allo lietto, come feta cad è.</p>
               <p>Appìmote ancora a ddicere arcuna cosa, se chiace a tene. Loco sta abbate Ja' Boccaccio, como sai tu, e nín juorno, ní notte perzì, fa schitto ca scribere. Aggiolìlle ditto chiù fiate e sòmmene boluto incagnare con isso buono buono. Chillo se la ride e diceme: «Figlio meo, ba' spícciati, ba' jòcati alla scola colli zitielli, ca eo faccio chesso pe' volere addiscere». E chillo me dice judice Barillo ca isso sape quant'a lu demone e chiù ca non sape Scacciuopole da Surriento. Non saccio pecchéne se lo fa chesso, ma pe lla Donna de Pederotto pesammènde. Non pozzo chiù, ma male me nde sape. Bien mi la persone pòttera dicere: «Tune, che nci a' che fare a chesso?». Dicotìllo: sai ca l'amo quant'a pate; non bòlsera inde l'abbenisse arcuna cuosa ca schiacesse ad isso, néd a mene mediemo. Se chiace a tene, scribelìllo. E raccomandance, se ti chiace, a nuostro compare Pietro dellu Canaiano; ca llo pozzamo bedere alla boglia suoia.</p>
               <p>Bolímonce scusare ca ti non potìemo chiù tosto scribere, ch'àppimo a fare una picca de chillo fatto ca sai tune. Bien, se ti chiace cubielle, scrivincéllo. E beàmoti insorato alla chiazza nostra! Loco sta Zita Burnacchia, ca sta trista pe' tene. E agguàrdate!</p>
               <closer>
                  <dateline>In Napole, lo juorno de sant'Aniello.</dateline>
                  <signed>Dalli toi, per...</signed>
                  <salute>A Francisco delli Barde, Jannetta di Parisse, dalla ruoccia.</salute>
               </closer>
            </div2>
            <div2 lang="it">
               <head>II</head>
               <opener>
                  <salute>A LEONARDO DEL CHIARO</salute>
                  <dateline>(1366)</dateline>
               </opener>
               <p>Poi di costà mi partii, t'ho scripto tre o vero quatro lettere con questa, né mai di niuna ebbi risposta, et perciò per questa poco t'ho a dire, et questo è il ricordarti e pregarti che solleciti il privilegio il quale così pienamente ne promise messer Francesco Bruni, perciò che assai manifestamente veggio che per improntitudine si conviene avere. Saprei volentieri novelle di te e de' tuoi fratelli, et come i vostri facti vanno, a cciò che come amico mi rallegrassi con voi se ben vanno, come io credo. Oltre a cciò udirei volentieri come Lanzimanno re di Porta Ferruzzas e Ser Martino stanno, li quali ti priego da mia parte saluti; et facci dare la lettera che con questa tua è legata a Dato di Berto. Qua non ha al presente altro di nuovo, se non che si dice per fermo che pochi dì fa messer Brasco duca di Spuleto sostenne in Ispuleto messer Anichino di Mongardo con da XII de' suoi compagni et hannogli mandati presi in Montefalco; che s'intenda di fare di loro non so. Altro non t'ho ad scrivere per la presente, se non che io sono ad ogni tuo piacere apparecchiato, et a Dio ti comando sempre.</p>
               <closer>
                  <dateline>Scripta in Certaldo dì XX di maggio.</dateline>
                  <signed>Il tuo <emph>Giovanni di Boccaccio</emph>.</signed>
               </closer>
            </div2>
         </div1>
      </body>
   </text>
</TEI.2>