Vetabam dudum te facere id quod facis, excutere bonitatem sententiarum sub aliena persona dictarum. Nunc meas ipsius excutias velim: non magis id facturus, quam si ex adamante coneris stilo imaginem sculpere.

Equidem an istuc efficere possim, haud scio. Id certe scio, tecum ipso te discrepare.

Quid ita?

Quoniam que inter se discrepant scribis. En legamus: “Sentio enim de hac re viros doctissimos dissentire. Leonardus Arretinus epistola quam scripsit ad Flavium Forliviensem probare nititur non fuisse eam linguam omnibus communem, sed aliam popularem, aliam eruditorum virorum extitisse locutionem. Qua in sententia fuit vir clarissimus Antonius Luscus, qui aiebat se adduci non posse ut crederet cerdones, sutores, quoquos reliquamque vulgi fecem latino sermone usam”.

Legamus aliaquoque deinceps loca: “Hic ego fateor — inquam — Carole me cum antea cum Leonardo Antonioque sepius disceptasse, tum post illam Leonardi epistolam plura ex variis collegisse scriptoribus, quibus facile probatur illos non recta sensisse. Leonardum quippe memini dixisse mihi eam se conscripsisse epistolam, quo me alliceret ad respondendum. Et certe is mihi animus semper fuit, ut aliquid contra suam sententiam scriberem”.

Atque iterum hic: “Sed non tam ad ostendendam suam opinionem, quam ad meam cognoscendam, ut ab eo accepi, arbitror ab eo epistolam illam fuisse conscriptam. Nam levibus admodum argumentis ostendere nititur ‘alium vulgarem, alium litteratum’, ut suis utar verbis, sermonem extitisse”.

Et ad extremum: “Multis insuper verbis suam sententiam nititur tueri, que facillime dilui possent”.

In his que scripsisti verbis, Pogi, quero quomodo tecum constes. Cum enim dicas ter Leonardum probare sententiam suam esse nixum, eundemque tecum sepius disceptasse, qui fieri potest ut idem tibi dixerit se illam epistolam conscripsisse tui alliciendi ad respondendum gratia, nec ad ostendendam opinionem suam, sed ad cognoscendam tuam? In quo mecum agnosce quot insint contraria.

Unum, quod qui non solum frequenti disputatione cum dissentientibus, quorum tu unus fuisti, egit, sed etiam scriptis, idque multis verbis multisque argumentis, probare nititur sententiam suam, is profecto non adversarii elicere vult opinionem, sed suam ostendere. At sunt levia illa argumenta. Esto. Tamen pro gravibus ille, non pro levibus scripsit. Neque adeo quis stultus esset, ut leviora promeret argumenta adversus hostes, gravibus nunquam uteretur.

Alterum, quod nemo scribit epistolam, etiam sivis levibus argumentis nixam, ad cognoscendam eius opinionem quocum sepius disceptasset — inter disputandum enim norat eius opinionem —, presertim cum non ad hunc, sed ad alium scribat, a quo esset litteris provocatus.

Tertium, quod si ille dixit, ut meministi et, quemadmodum iterum ais, ab eo accepisti, ab ipso epistolam ad Flavium fuisse conscriptam ob eam quam dixisti causam, certe non diceres te ‘arbitrari’. Ea enim que videmus, audimus, aliquo sensu percipimus, non opinamur sive arbitramur, sed scimus. Quod si illum fuisse Leonardi suspicaris animum, profecto tibi nunquam hec ab eo sunt dicta, sed ad tuam utilitatem, tuo more, presertim de mortuo, ista finxisti.

Immo tu fictor es, qui poetari soles. Ego de Leonardo vera scripsi.

Ergo de te non vera, quod ab illo arbitratus es ob id illam epistolam fuisse conscriptam.

Non arbitratus sum, sed scio, quia ab ipso audivi.

Verum loquitur Pogius, perge Laurenti.

Dic quid sentias de opinione mea, quod prisci Romani latine loquebantur omnes.

Quis istuc negabat?

Leonardus ipse, nonne legisti?

Non animadverti.

Hui tardus es atque hebes, et nihil nisi ad carpendum acutus!

Ne ad carpendum quidem satis acutus sum: nam multa, opinor, que carpi possent, non animadverti. Sed legamus iterum: “Probare nititur non fuisse eam linguam omnibus communem, sed aliam popularem, aliam eruditorum fuisse locutionem”.

Et iterum: “Nam levibus argumentis ostendere nititur ‘alium vulgarem, alium litteratum’, ut suis utar verbis, sermonem extitisse”. En, non negat latinum sermonem fuisse vulgarem atque popularem.

O tardissimo ingenio virum, cum negat linguam eruditorum fuisse eandem popularem, nonne negat vulgus latine locutum fuisse, cum eruditi latine loquerentur?

Nondum istuc video.

En tibi mea ocularia!

Iis, qui bene vident, non est istis opus. Quod autem hec non video, non mea est culpa, sed tua, qui rem non promis.

Non est opus promi que prompta sunt.

Immo in promptuario condita!

Quid ais? Nonne est alius nunc vulgaris sermo, alius latinus?

Nunquid Leonardus sentit ita vulgus olim Rome locutum ut nunc loquitur?

Non ille quidem, sed multo melius, verum tamen aliter quam litterati et eruditi.

Nunquid igitur non latine?

Sane vero. Cum enim confiteatur alium esse sermonem litteratum, alium vulgarem, necesse est confiteatur, ut nunc Romani non loquuntur latine, ita olim vulgo non fuisse latine locutos.

Quid ergo, hebraice nunc Romani loquuntur?

Rides ne? Non istuc dico, sed vulgariter.

An non etiam olim fuit sermo vulgaris, ut Leonardus ait?

Istud est, in quo ipse adversor Leonardo.

Immo et tibi.

Quam ob rem?

Quia ista tu affers Quintiliani verba. Legamus: “In duodecimo vero, cum scribit de genere dicendi, ait: ‘Nam aliam mihi quandam videtur habere naturam sermo vulgaris, aliam viri eloquentis oratio, cui si res modo indicare satis esset, nihil ultra verborum proprietatem elaboraret ‘. His verbis constat eundem fuisse sermonem vulgaris hominis et eloquentis quoad verborum proprietatem, elocutione differre atque ornatu”. En quod Leonardus aiebat, alium vulgarem, alium eruditum esse sermonem, quod tu pernegabas.

Aliter istic accipitur ‘vulgaris’ atque Leonardus intelligit.

Istud nescio. Tu tamen videris loqui contraria, dum negas aisque quondam vulgarem fuisse sermonem.

Leonardus sentit de sermone vulgari priscorum, qualis nunc Rome est vulgo loquentium, et si non adeo ut nunc depravato, qui certe sermo latinus non est, sed vulgaris.

‘Vulgarem’ tu alicuius gentis appellas sermonem? Afferam tua iterum contra te scripta: “Nempe opinor illam, qua Latini populi utebantur, et ab eis ortam, illaque eos fuisse usos qui dicebantur Latini, a quibus et nomen sortita est; quam et Romanis, cum Latini essent et in Latio siti, in usu fuisse communi necesse est. Nam sicut linguam dicimus gallicam, hispanam, germanam, italam, qua Galli, Hispani, Germani, Itali loquuntur, itemque de greca et reliquis, eodem modo et latinam linguam eam fuisse oportet, que in communi erat usu apud Latinos”.

Si Romani Latini sunt, et a gente nominatur lingua, non ergo lingua Romanorum alia nunc est quam latina, sicut et olim fuit, quemadmodum ab omnibus aliis nationibus appellatur. Siquidem italica lingua, que olim diversa ac multiplex fuit, et mox propter romanas colonias ac Romanorum consuetudinem in linguam romanam concessit, idest latinam, ab exteris gentibus non nisi latina nominatur. Itaque non modo quondam loquebantur, verum etiam nunc vulgo latine Romani loquuntur. Vides ut tibi conceditur quod tu tantopere probare contendis, olim Romanos fuisse locutos latine?

Non isto modo, ut ex meis verbis constat, accipiebam ‘latine’, sed grammatice, ac ne Leonardus quidem. Lege mea verba:

”Quero a vobis quam linguam appelletis latinam, eam quam grammaticam vocamus, et a quibus ortum habuisse putetis. Nempe opinor illam qua latini populi utebantur, et ab eis ortam”.

Et iterum: “Diutina me dubitatio tenuit, utrum priscis Romanis latina lingua, quam grammaticam vocamus, fuerit omnium communis, an alia quedam esset doctorum virorum, alia plebis et vulgi oratio; idest, ut apertius loquar, utrum docti pariter et indocti ab ipsaque infantia latino veluti materno domesticoque sermone loquerentur, an esset alius quispiam doctorum hominum, prout nobis contingit, ab usu vulgari diversus. Sentio enim hac de re viros doctissimos dissentire”.

Ecce quem voco ‘latinum’, hoc est grammaticum: nihil enim interesse volo, ‘grammaticum’ dixeris an ‘latinum’.

Te miror, Pogi, qui passim tibi ipsi repugnas.

Quid ita?

Legamus tua, que non longe sequuntur, verba, ubi Quintilianum affers testem: “Idem in primo sui operis libro, cum de grammatica disputat: ‘Quid — inquit — de aliis dicam, cum senatus senatus senatui, an senatus senati senato faciat, incertum sit? Quare mihi non invenuste dici videtur aliud esse latine, aliud grammatice loqui’. Quibus constat verbis omnes latine, sed non omnes grammatice loqui solitos, cum latinam linguam omnibus tribuat, grammaticam, hoc est loquendi doctrinam, litterarum peritis. Latine igitur omnes, sed emendatius docti loquebantur, a quibus senatum quarte declinationis dici affirmat, ab indoctis secunde. Docti enim ratione iudicabant quod alii usu assequebantur, nulla suorum verborum ratione habita”.

Ais linguam latinam eandem grammaticam esse, dehinc affers Quintilianum dicentem “aliud latine esse, aliud grammatice loqui”. Quid aliud velit Leonardus, quam omnes Romanos fuisse latine locutos, sed non grammatice? Vides ut tu causam adversarii agis et tuam evertis?

Sed ego te Pogi sublevare volo, atque ostendere nihil ad hanc rem verba Quintiliani agere. Nam ea tu non recte accipis, qui ais eum velle emendatius dici grammatice, et doctius, quam latine. Hoc ille non sentit, sed melius esse latine quam grammatice loqui, hoc est ex consuetudine peritorum quam ex artis analogia, cum tota sit illa Quintiliani disputatio de laude consuetudinis loquendi adversus analogiam, de quarum utraque ita ait:

”Consuetudo vero certissima loquendi magistra, utendumque plane sermone ut nummo, cui publica forma est”.

Deinde: “Sed meminerimus non per omnia duci analogie posse rationem, cum sibi ipsa plurimis in locis repugnet”.

Et paulo post: “Non enim cum primum fingerentur homines analogia demissa celo formam loquendi dedit, sed inventa est postquam loquebantur, et notatum in sermone quid quoque modo caderet. Itaque non ratione nititur sed exemplo, nec lex est loquendi sed observatio, ut ipsam analogiam nulla res alia fecerit quam consuetudo. Inherent tamen quidam molestissima diligentie perversitate, ut audaciter potius dicant quam audacter, licet omnes oratores aliud sequantur, et emicavit, non emicuit, et conire, non coire”.

Et cum multa in hanc sententiam disputasset, ad extremum intulit: “Quare mihi non invenuste dici videtur aliud esse latine, aliud grammatice loqui”.

Vides ut latine loqui est oratorum et eruditorum, et plus etiam quam grammatice? Ideoque latine loqui inter virtutes rhetorice ponitur, ut grammatica sit locutionis, latinitas elocutionis.

Hec est inter grammatice ac latine loqui differentia, non quam tu constituis, et quam tu bis falsa ratione conaris probare, inquiens senatum quarte dici a doctis, secunde ab indoctis. Nam neque istud, ut tu ais, Quintilianus affirmat, sed plane negat; neque ullo exemplo confirmari potest. An Cicero indoctus est, qui cum alibi, tum vero in Philippicis, ait: “Non semper habebitis eundem senatum, nec senati ducem”? Qualia exempla sunt plurima.

Ut ista vera sint, tu propositum meum tueris, non alium fuisse latinum, alium grammaticum sermonem, de quo a me disputatio fuit instituta: nam qui latine, iidem grammatice loquebantur.

Quomodo tu istuc dicis, ut sermo latinus, qui grammatico prestat, esset omnium communis, nec plebis modo et vulgi mulierumque, verum etiam puerorum atque infantum?O rem miram, Pogi, infantes eam habuisse facultatem, quam Cicero sepenumero in quibusdam oratoribus desiderat, in nonnullis predicat!

Si omnes latinum sermonem a matribus nutricibus ve discebant, ergo omnes norant, quemadmodum nunc in omnibus civitatibus fieri videmus de sermone vernaculo, que res nulli hominum inter concives unquam laudi data est. Sin vero laudanda, quia labore, studio, industria comparatur, ergo non a parentibus aut nutricibus tradebatur.

An non ego dixi omnes Romanos latine locutos, sed emendatius doctos?

Cur dicas ‘emendatius’, non video. Alius alio ornatius, sublimius, eloquentius, fateor, sed non latinius, si omnium Romanorum sic erat communis lingua latina, ut nunc est civitatum sua cuiusque vernacula, ut Florentinorum florentina, ut Neapolitanorum neapolitana, ut Venetorum veneta; quoniam nunquam animadverti romanum romane, aut florentinum florentine, aut neapolitanum neapolitane, aut venetum venete alium alio magis loquentem.

Unus est modus atque unum genus et una, veluti in suo cuiusque civitatis numismate, figura dicendi. Quod si non loquebantur prisci Romani alius alio latinius, ergo nihil est, quod dicis, emendatius locutos doctos.

Quanquam non vides, cum dicis doctos, fateri te doctrinam fuisse? Que supervacua fuisset, si linguam latinam infantes sine doctore didicissent.

Quasi ego non fuerim confessus a Quintiliano tribui litterarum peritis loquendi doctrinam, hoc est grammaticam.Laurentius Istud Quintilianus nec dicit nec sentit.

Ergo si grammatica non magis peritorum doctorumque est quam imperitorum et indoctorum, sequitur id quod a principio proposueram, grammaticam fuisse etiam vulgi infantumque sermonem.

Non id dixi equidem, sed Quintilianum non id sentire, ut doctorum sit grammatice loqui magis quam latine.

Igitur quod volebam, doctorum sit pariter et indoctorum apud priscos latine ac grammatice loqui.

Idem, Pogi, modo ais, modo negas: nunc grammaticam esse doctorum et peritorum tantummodo, nunc etiam imperitorum atque infantium. Sed qui fieri putes potuisse, ut infantes grammatice loquerentur? Nempe quod illam a matribus, ut inquis, nutricibusque discebant, idque duabus te rationibus probasse confidis.

Quasi vero ego non dixerim doctos ratione iudicasse quod alii usu assequebantur, nulla suorum verborum ratione habita.

O ineptissimum hominem! Quasi oporteat de ea re rationem reddere, que non ratione constabat, sed usu. Quo mihi rationem istam, si satis est usus? Quis de lingua gallica, hispana, germanica, florentina, neapolitana, veneta, et item de reliquis, rationem exigit, et non ipso usu contentus est?

Tu vero pro mea causa loqueris, qui non artificium olim fuisse grammaticam, ut nunc est, sed usum et consuetudinem volo, eoque pueris quoque et infantibus scitu facilem.

Istud, Pogi, tua fit culpa, non mea.

Cur ita?

Quia cum inter se contraria loquaris, idque persepe, non possum facere quin etiam pro te dicam, ut mirum quiddam et prima fronte ridiculum videatur esse altercantes inter se alterum pro altero dicere. Verum hoc inter me atque te interest, quod ego, et si pro te, non tamen contra me dico, tu non magis contra me quam contra te ipsum dicis.

Verum, Pogi, nec adversum me, nec pro causa tua loquor. Nam hec est, ut ad ipsum caput veniam, questio tua: “utrum priscis Romanis latina lingua, quam grammaticam vocamus, fuerit omnium communis”, etiam infantium: hoccine tu sentis, Pogi?

Quid ni sentiam?

Ergo grammatice locutos fuisse confiteris infantes.

Sentio et confiteor.

Cur igitur ad preceptorem grammatices mittebantur?

Ut discerent lingue, quam norant, rationes et causas.

Eodem revolveris. Utinam ego recte grammatice loquerer, nec aliquid causarum ac rationum grammatice nossem! Quanquam in hac tu re longe antecellis, qui nunquam de huius artis preceptis magnopere curasti. Quid ais? Aut ars grammatica est, et ab eruditis, non autem a nutricibus, tradebatur; aut ars non est, quam omnes fatentur esse artem, ut tu unus plus omnibus sapere videare, et ceteros tanquam tardissimo ingenio damnare, qui artem fecerint id quod usu et sua sponte percipi poterat.

Noli reniti ulterius, Pogi, ac contendere grammatice omnes priscos Romanos cuiuscunque conditionis, sexus, etatis locutos fuisse.

Si istud concedendum est, illud certe concedat Laurentius oportet, omnes fuisse locutos latine.

Ego vero etiam hodie Romanos loqui latine fateor.

At multum differenter a priscis.

Et istud quoque fateor, sed abs te discere velim quam differenter olim vulgus ab oratorum sermone loquebatur.

Quantum ad verba pertinet, nihil omnino.

Iam in idem redimus.

Quam ob rem?

Quia sermo oratorum ad grammaticam compositus erat, ut omnes scriptores huius artis preceptoresque testantur, et tu preter ullam artem esse illum vulgi sermonem modo concedebas.

Dicam igitur non grammaticum vulgi fuisse infantiumque sermonem, sed tanquam grammaticum.

Ad risum me adigis.

Qua de re?

Quia videris itidem loqui atque illi qui aiunt deos non habere sanguinem, sed tanquam sanguinem. Nam quis intelligat quid illud sit: ‘tanquam sanguis, non tamen sanguis’? Ita te quis audiat dicentem illos non grammatice, sed tanquam grammatice locutos?

Dum ita loquor, id intelligo, sermonem vulgi atque infantium parum abfuisse a sermone oratorum, duntaxat in verborum proprietate.

Hoc ipsum, quantum distantie erat, querimus et in controversia est. Si multum, recte sensit Leonardus, sin parum et prope nihil, tu viceris.

Neque vero tua exempla palam ostendunt nihil interfuisse inter eorum orationem, quorum scripta legimus, et eam, qua pueri a nutricibus matribusque imbuebantur.

Nam illa, que ex Quintiliano repetisti, magis contra te facere probavi. Cuius et illud testimonium vide an tecum faciat, ex eodem libro: “Id vel hoc argumento patet, quod intra biennium quam recte formare verba potuerunt, quamvis nullo instante, omnia fere loquuntur”.

Non dico nunc, si fuisset eadem lingua indoctorum et doctorum, quid oportuisset pueros iam grammatice loquentes ad grammaticum mittere;

sed qui fieri potest ut quod nos tanto studio ac labore, instantibus preceptoribus, pedagogis, patribus, in assidua scholarum ac condiscipulorum consuetudine, intra tot annos nequimus assequi — loquor de grammatice fando — id illi infantes inter lusum, nullo instante, intra biennium ex quo ceperant posse verba proloqui, assequerentur, ita ut oratores ac poetas intelligerent, quos vix nos intelligere exacta pueritia possumus?

Neque nos tardiori quam illi fuerunt ingenio facias, quoniam quibusdam in artibus nequaquam illis cedimus. Quales si non sumus, sed veteribus pares, unde fit ut vulgus romanum atque adeo italicum, illitteratorum dico, non possit ullo pacto conservare, immo consequi et imitari, sonum litteratarum vocum etiam milies auditarum et quotidie inculcatarum, cuiusmodi sunt ee que a sacerdotibus subinde repetuntur?

Et ut de Romanis, de quibus controversia est, potissimum dicam, frequentissime audiunt legentes in Via Appia “Domine quo vadis?”; at vulgus ait “domina covata”; de “Ara Celi” dicit “arocielo”; de “Arcus Nerve”, “arcanoe1”, “Sancti Petri ad vincula”, “sancto Pietro mencolo”, et alia infinita. Adeo nullum litterati soni verbum in ore est vulgi.

Neque aliter in cetera Italia Hispaniaque et Gallia, que quandam habent cum nostra lingua cognationem. Neque illud abs te fuit faciendum, ut exempla lingue hispane in testimonium afferres: quasi aut Italici pauciora vocabula habeant grammaticis similia, aut non illi cuncta nomina numero plurali s littera finiant, quod nullum maius indicium est gentem illam olim grammatice locutam.

Que natio, si quondam more litteratorum loquebatur, cur nec ipsa inflexionem illam casuum, de qua Leonardus querebat, nec participia quedam atque gerundia supinaque, nec derivandi, nisi in paucis, usum, nec alia plurima, que grammatica precipit, custodivit?

Unde articulos, quos lingua latina non habet, ascivit, quemadmodum et Roma et Italia et Gallia?

Sed hec hactenus. Nolo enim in presentiarum meam promere sententiam, cum non sit id mei propositi, sed ut tue adverser, ne tantopere tibi de isto opere placeas, ex quo tibi te immortalem fore promittis.

Nunc, quo videatur id quod disputavi verisimilius, non fuisse facile factu, sed difficile sane, loqui vulgus ut oratores solitum esse, tua in lingua latina annotabo vitia que in hoc opere admisisti, si idem iudici nostro arbitroque videatur.

Ego vero et quod ita fecisti probo et sicuti ais reor esse faciendum. [...]